Hvað eru peningar?

Peninga má skilgreina í mjög stuttu máli sem millilið í viðskiptum. Þegar bakarinn selur brauð þá tekur hann við peningum sem hann getur svo notað til að kaupa sér skó, nýja hrærivél eða aðgang að fyrirlestri í hagfræði. Skósalinn og hagfræðingurinn taka við greiðslu í peningum og nota þá til að kaupa sér brauð eða egg eða hvað sem þeir vilja.

Peningum þarf samt ekki alltaf að eyða í kaup á þjónustu og varningi. Þá má líka geyma eða lána til annarra. Ef bakarinn bakar 10 brauðhleifa en eyðir eingöngu andvirði tveggja þeirra þá hefur hann sparað það sem nemur andvirði átta brauðhleifa. Hann getur ákveðið að sitja á þeim sparnaði eða lánað hann til einhvers gegn ákveðnu gjaldi (vöxtum). Í stað þess að eyða í neyslu í dag hefur bakarinn með þessum hætti aukið framboð á lánsfé (kapítali) sem aðrir nota til fjárfestinga í þeirri von að þær borgi sig og skili arði sem má nota til að endurgreiða lánið. Vextirnir á þessu lánsfé fara eftir framboði og eftirspurn eftir lánsfé. Ef margir vilja lána þá geta lánþegar samið um lága vexti við lánardrottna sína. Ef lítið er um lánsfé þá krefjast lánardrottnar hárra vaxta.

Takið eftir að hér að ofan er gert ráð fyrir því að magn peninga sé fast þótt framboð á lánsfé breytist. Framboð á lánsfé og vextir á því stjórnast af því hversu margir eru viljugir til að fresta eyðslu á peningum sínum og lána þá þess í stað út, og vextirnir á því lánsfé stjórnast af framboði lánsfjár og eftirspurn eftir því. Vextir í slíku hagkerfi eru, ef svo má segja, náttúrulegir - ákvarðaðir af óheftum samskiptum og viðskiptum allra einstaklinga á tilteknum markaði, og breytast í takt við breytingar á vilja einstaklinga til að eyða og leggja þess í stað fyrir.

Takið einnig eftir því að hér skiptir ekki máli hvað peningarnir heita (hvaltennur, gull eða dúkatar) eða hver gefur þá út (hver banki fyrir sig, ríkisvaldið eða hópur geimvera sem býr á tunglinu). Það eina sem skiptir máli er að magn þeirra sé nokkurn veginn fast eða hægbreytilegt þannig að markaðsaðilar geti treyst því að fyrir ákveðna upphæð í dag fengist álíka mikið af vörum og þjónustu á morgun. Einnig er mikilvægt að gera sér grein fyrir að af traust á tiltekinni tegund peninga minnkar (t.d. vegna skyndilegrar breytingar í peningamagni) þá hafi einstaklingar frelsi til að draga úr viðskiptum með þá og leita að traustari peningum sem halda enn betur verðgildi sínu, nú eða hækka og lækka verð þannig að jafnvægi náist. Þannig er vondum peningum útrýmt en góðir peningar verðlaunaðir með mikilli notkun. Að lokum má benda á að ef peningamagn eykst skyndilega þá þýðir það ekki að fleiri verðmæti hafi verið sköpuð eða að úrval þjónustu hafi aukist. Ef eitthvert almættið eða yfirvaldið ákvæði að á morgun ættu allir tvöfalt fleiri peninga en í dag þá mun tvöföldun peningamagnsins einfaldlega valda því að tvöfalt fleiri peningar elta einfalt framboð varnings og þjónustu, sem mun í kjölfarið nokkurn veginn tvöfaldast í verði þar til jafnvægi kemst á á ný.

Fiktað við peningamagnið

Ímyndum okkur nú að inn á markaðinn komi aðili (t.d. seðlabanki ríkisins) sem þvingi alla til að nota eina tegund peninga - sína tegund - sem enginn má keppa við í útgáfu eða með öðrum eða annars konar peningum (t.d. gullmyntum). Að auki væri skylt að greiða skatta og skuldir við hið opinbera með einokunarpeningunum.

Þessi aðili fylgist með vöxtum á frjálsum markaði stíga og falla, framboð á lánsfé sveiflast í sífellu og sér suma lenda í skorti á lánsfé og aðra sitja uppi með mikið lánsfé sem enginn vill lána (þótt slíkt sé ólíklegt ástand á meðan frelsi til viðskipta og vaxtabreytinga er óskert).

Í skjóli einokunarstöðu sinnar ákveður þessi aðili nú að auka peningamagnið (t.d. með skuldabréfakaupum af bönkunum, fjármögnuðum með nýútgefnum peningum) og með hinu aukna framboði peninga tekst honum að lækka vexti. Fleiri geta nú tekið lán og gera það, fjárfestingar aukast, eftirspurn eftir vinnuafli eykst, laun hækka og mikil uppsveifla virðist eiga sér stað í hagkerfinu. Bráðum er byrjað að tala um þenslu og hvert er rétta meðalið við henni? Einokunaraðili peningaútgáfu grípur til þess ráðs að minnka peningamagn og hækka vexti. Lán verða dýrari og þeir sem áður eyddu og skuldsettu sig draga nú saman seglin og byrja að leggja fyrir. Háir vextir draga fé inn í bankakerfið og hið meinta góðæri breytist nú í stöðnun og jafnvel niðursveiflu. Hefst þá hringrásin upp á nýtt - vextir eru lækkaðir og hið nýja góðæri tekur við. Einfalt, samkvæmt bókinni, allt undir stjórn og engin vandamál, eða hvað?

Upp- og niðursveiflur

Hið eilífa fikt við peningamagnið er ekki til þess fallið að auðvelda líf markaðsaðila þegar til lengri tíma er litið. Síbreytilegt peningamagn, handstýrt af ríkisvaldi eða seðlabanka, sendir röng skilaboð út á markaðinn. Ef magn peninga er skyndilega aukið og vextir á því þvingaðir niður fyrir hið náttúrulega eða eðlilega vaxtastig markaðarins þá blekkir það fjárfesta. Þeir líta í auknum mæli til óarðbærra fjárfestinga sem, í skjóli hins lága vaxtastigs, virðast nú vera arðbærar. Langtímafjárfestingar í hrávöruvinnslu og framleiðslutækjum sem ekki nýtast til neyslu (verksmiðja, bygginga og þess háttar) aukast. Langtímafjárfestingar í stórum verkefnum taka flugið.

Neytendur á sama tíma sjá laun sín hækka í kjölfar aukinnar samkeppni um vinnuafl sitt sem veldur auknum kaupum á neysluvörum. Fjárfestar hafa hins vegar einbeitt sér að fjárfestingum í framleiðslutækjum sem lenda sjaldan á borði neytenda og framboð neysluvarnings minnkar því hægar en eftirspurnin vex. Neytendur hafa ekki breytt um smekk hvað varðar vilja sinn til að spara og kaupa dýrar framleiðsluvörur sem fjárfestar hafa eytt miklu í að fjárfesta í. Á endanum kemur skellurinn - fjárfestar í langtímafjárfestingum losna ekki við varning sinn og lenda í fjárhagsvandræðum. Neytendur höfðu þrátt fyrir allt ekki meiri áhuga á að fjárfesta en áður en peningamagnið var skyndilega aukið.

Kreppa siglir nú í kjölfarið. Óarðbærar fjárfestingar eru leystar upp, fyrirtæki fara á hausinn og laun lækka. Þetta veldur stjórnmálamönnum óþægindum og þeir krefjast þess að peningamagnið sé enn aukið til að bjarga fyrirtækjum frá gjaldþroti og neytendum frá launalækkun. Fjárfestingar stórra fjárfesta í dýrum langtímafjárfestingum aukast á ný. Neytendur hefja eyðslu á ný. Jafnvægi eyðslu, sparnaðar og fjárfestinga er raskað á ný. Snjóboltanum er haldið við þegar hann ætti helst af öllu að bráðna.

Ísland og fjármálakreppan

Ofangreind lýsing á upp- og niðursveiflum á frjálsum markaði var fyrst sett fram á 2. áratug 20. aldar af hagfræðingnum Ludwig von Mises [sjá t.d. hér], og rættist skömmu síðar með kreppunni miklu sem hófst árið 1929 og varaði í um áratug. Lýsing Mises hefur staðist tímans tönn með endurteknum upp- og niðursveiflum og fjármálakreppum alla tíð síðan. Ísland er engin undantekning þótt smáatriði málsins séu tæknilega ögn frábrugðin. Á Íslandi hefur vöxtum verið haldið háum af ríkisvaldinu í mörg ár. Erlendir aðilar hófu því að flytja fé til Íslands til að fá góða ávöxtun. Þetta fé leitar inn í bankana sem leggja það inn á reikning sinn hjá Seðlabanka Íslands. Með 10% bindiskyldu þýðir þetta að ef íslenskur banki leggur inn íslenskar krónur að andvirði 100 evrur á reikning sinn hjá Seðlabanka Íslands þá getur hann lánað íslenskar krónur að andvirði 90 evrur áfram til viðskiptavina sinna, t.d. til kaupa á hlutabréfum eða húsnæði. Gríðarleg aukning peningamagns hefur því komið fram sem sprenging á meðal annars hlutabréfa- og húsnæðisverði, og skyndilega eiga allir greiðan aðgang að ódýru lánsfé sem margir eyða í langtímafjárfestingar, enda virðast þær hækka í verði á undraverðum hraða. Fyrirtæki hafa fengið ódýr lán til uppkaupa og útþenslu, og innflutningur tekið flugið.

Hin röngu skilaboð sem hið aukna peningamagn sendi út á markaðinn hafa ekki valdið því að auðsköpun hefur vaxið eða sparnaður og markaðsaðhald fengið næga athygli. Skyndilega er það neysla almennings en ekki sparnaður fjárfesta sem knýr hagkerfið áfram. Ríkisvaldið reynir að skrúfa fyrir eyðslu með háum vöxtum á einum stað (í gegnum Seðlabanka Íslands) en hvetja til húsnæðiskaupa með óeðlilega lágum vöxtum á öðrum stað (með notkun Íbúðalánasjóðs og margföldunar á ráðstöfunarfé bankanna). Það kom mörgum á óvart að bullandi góðæri hefði orðið að einhverjum versta skelli Íslandssögunnar. Ríkisvaldið, stofnanir þess og bankarnir skilja ekkert í stöðunni og binda nú björgunarhringa hvert utan um annað á kostnað skattgreiðenda. Slæmum fjárfestingum á að halda á lífi af öllum öðrum en þeim sem græddu á þeim á meðan veislan stóð sem hæst. Snjóboltanum á að halda á lífi þótt sólin hafi brotist í gegnum reykmökkinn sem var þyrlað upp í mörg ár.

Krónan og kapítalisminn

Fjármálakreppa hins vestræna heims er ekki markaðsgalli. Hún er afleiðing formgalla á peningaútgáfu í flestum ríkjum heims - svokallaður ríkisgalli! Ríkisvaldi og seðlabönkum er treyst fyrir útgáfu peninga og handstýringu hinna svokölluðu stýrivaxta. Röng merki eru send út á markaðinn og fólk og fyrirtæki bregðast við þeim, en þegar allt kemur til alls er ekki hægt að bæla markaðslögmálin til lengri tíma. Hin röngu merki leiða til rangra fjárfestinga og í stað þess að þjóna neytendum byrjar kerfið að þjóna sjálfu sér. Gróðinn er einkavæddur en tapið þjóðnýtt.

Nú eru liðin hátt í 100 ár síðan Ludwig von Mises skýrði ástæður hinna endurteknu og öfgakenndu upp- og niðursveiflna sem fylgja eilífu fikti ríkisins með peninga okkar, magn þeirra í umferð, og vaxtastigs þeirra í bankakerfinu. Kenningar hans hafa síðar verið útskýrðar og þeim beitt á hverja niður- og uppsveifluna á fætur annarri. Ef Íslendingar ætla að læra af reynslu seinustu missera og koma í veg fyrir að eitthvað álíka endurtaki sig í framtíðinni þá væri þeim hollast að sópa röngum kenningum hagfræðinnar til hliðar, láta tölfræðina eiga sig í smástund og byrja að hugleiða grundvallaratriðin þau sem útskýra markaðslögmálin út frá sjónarhóli einstaklinga í stað þess að líta á einstaklinga sem stök í mengi einhverrar tölfræðibreytunnar.

Grein birtist áður í vetrarhefti Þjóðmála, 2008

Nú er öldin önnur. Samviska flokksins, Heimdallur, er þögnuð. Atkvæðin týnast af flokknum eftir því sem hann leitar lengra inn á heimaslóðir miðju- og vinstrimanna. Viðbrögðin við því eru að leita enn lengra á þær hættulegur slóðir þar sem hugsjónir og stefnufesta víkja fyrir samræðustjórnmálum og vindhanasnúning. Sjálfstæðisflokkurinn er nær óþekkjanlegur frá því sem áður var. Hann er farinn að lykta af útvötnuðum sósíalisma allra hinna flokkanna. Hvernig stendur á því?

Oft heyrist það sagt að stjórnmálin snúist ekki lengur um deilur hægri- og vinstrimanna sem karpa sín á milli um hvort sé nú betra, markaðsbúskapur eða öflugt og allsráðandi ríkisvald. Í staðinn sé komin einn stór hrærigrautur þar sem allt er opið fyrir umræðu og farsælasta lausn er sú sem sem flestir geti komið sér saman um.

Sjálfum hugnast mér ekki bragðið af slíkum graut frekar en bragðið af hafragraut þar sem mygluðum höfrum er blandað saman við ferska. Þótt grauturinn sé fegraður með sætindum þá eyðileggja mygluðu hafrarnir alltaf bragðið og ber að fjarlægja úr uppskriftinni. Sjálfstæðisflokkurinn getur ekki höfðað [til] hægrimanna um leið og hann gælir við hugsjónir og hugðarefni vinstrimanna. Það er óhreinskilinn málflutningur.

Deila hægri- og vinstrimanna – þeirra sem trúa á frjálsan markað og þeirra sem trúa á þanið ríkisvald – er ennþá bráðlifandi þegar yfirborð umræðunnar hefur verið skafað af. Annaðhvort minnkar ríkisvaldið og hinn frjálsi markaður vex, eða öfugt. Annaðhvort stendur til að lækka skattbyrðina eða ekki. Ætlunin er annaðhvort sú að hlúa að frelsi og einstaklingsframtaki eða herða að hvoru tveggja. Frelsi eða helsi. Þessir tveir pólar takast á sama hvort stjórnmál eru kölluð umræðustjórnmál eða hreinræktuð pólitísk átök hugmyndafræðikerfa.

Sjálfstæðisflokkurinn virðist vera búinn að missa stöðu sína sem hið eina mögulega athvarf hægrimanna í kosningum. Mun annar flokkur fylla í skarðið, hristir Sjálfstæðisflokkurinn af sér slikju sósíaldemókrata eða á að láta atkvæði hægrimanna falla dauð niður?

Birtist áður í Morgunblaðinu þann 23. september 2008

Vinstrimenn segja að auðinum þurfi að skipta svo sem flestir geti notið hans. Því er iðulega sópað undir teppið að til að eyða og skipta auði þarf fyrst að framleiða og afla hans. Í kapítalískum samfélögum er ekki bara frelsi til að vinna mikið, heldur líka til að slappa af, á meðan sósíalísk hagkerfi setja fólki yfirleitt mun þrengri skorður, til dæmis með því að skattleggja grimmt og gefa stéttarfélögum ofurvald yfir launþegum. Þessu líta vinstrimenn viljandi og meðvitað framhjá. Þeir sjá auðinn sem er til staðar og vilja ólmir læsa klónum í hann og byrja að dreifa til allra annarra en eigenda hans. Á meðan hægrimenn vilja sá í næstu uppskeru, þá vilja vinstrimenn borða útsæðið.

Neysluhyggju vinstrimanna má líklega afsaka með því að á sérhverjum tímapunkti má halda því fram að nú sé komið nóg af auðsköpun og kominn tími til að njóta ávaxta erfiðisins. Sósíalistar 18. og 19. aldar voru búnir að fá sig fullsadda af eilífu kapphlaupi við að auka auðinn, framleiða, þróa og útvíkka og hið sama gildir um marga jafnaðarmenn nútímans. Í frjálsu markaðssamfélagi, þar sem framþróun, ný tækni og auðsköpun er sífellt að lyfta lífsgæðunum upp í nýjar hæðir, er þannig alltaf hægt að taka fótinn af bensíngjöfinni og segja að nú sé nóg komið.

Þá er alltaf hægt að benda á að allar þessar nýjungar og tækni séu engan vegin lífsnauðsynleg enda hafði fólk það alveg ágætt áður fyrr með eldri tækni og örlítið lakari lífskjör. Því sé nú kominn tími til að ganga á auðinn og deila honum á milli allra sem kjósa vinstriflokkana.

Hvað ef þessu hugarfari væri leyft að ráða ríkjum í samfélaginu? Afleiðingin væri sú að það svigrúm sem kapítalistarnir þurfa til að athafna sig í (sem fyrst og fremst felur í sér að ríkið haldi aftur af sér í skattlagningu og setningu nýrra reglugerða og laga) yrði stórkostlega skert. Þetta myndi ekki bara þýða að farsímar, bifreiðar og ferðatölvur hættu að þróast á hinum undraverða hraða sem við þekkjum í dag heldur fengju lyf, stoðtæki, sparneytnar vélar og orkuver sömu meðferð.

Vinstrimanninum finnst e.t.v. sem nú sé kominn tími til að byrja að eyða en hann hefur einfaldlega rangt fyrir sér. Á meðan maðurinn hefur þarfir og á meðan þessum þörfum má mæta mun aldrei vera tími til að ganga á kapítalið og hefja neyslufyllerí vinstrimannsins.

Birtist áður í Morgunblaðinu þann 10. september 2008

Hið sama má segja um þá sem láta verkalýðsfélög semja um kaup sín og kjör. Löggjafinn verndar verkföll sem verkalýðsfélög standa að gegn þeim sem vilja - þrátt fyrir allt - vinna, og verkalýðsfélög eru lélegir samningaaðilar því þau steypa lötum og lélegum starfskröftum saman við þá duglegu og vinnuglöðu í launaviðræðum sínum. Yfirleitt á enginn starfsmaður skilið þau laun sem hann fær í hópsamtölum og niðurstaðan er sú að allir eru undrandi á kjörum sínum (lélegir starfsmenn verða mjög sáttur og góðir starfsmenn mjög ósáttir).

Ríkisvaldið og samningamenn verkalýðsfélaga vita þetta. Ríkisvaldið veit þar að auki að ríkisreksturinn nýtur samúðar meðal forkólfa verkalýðsfélaganna, og þar með eru þessir tveir aðilar orðnir samherjar þegar launaviðræður fara fram fyrir stóra hópa í einu.

Er einhver tilviljun að starfsmenn sem semja á einstaklingsgrunvelli fara aldrei nokkurn tímann í verkföll, og skipta í versta falli um starf þegar þeir telja sig eiga betra skilið?

Svo virðist sem mínir drungalegu spádómar virðast ætla að rætast og rúmlega það. Á meðan almenningi er sagt að herða sultarólina þá reisir hið opinbera tónlistarhöllina sína í Reykjavíkurhöfn á leifturhraða, heitir því að skuldsetja ríkissjóð á bólakaf til að bjarga bönkum í einkaeigu, teiknar upp niðurgrafnar götur í miðborg Reykjavíkur, sendir Ólaf Ragnar Grímsson heimshorna á milli til að taka í höndina á kommúnistaleiðtogum og predika gegn aðgengi fátækra íbúa Jarðar að ódýru jarðefnaeldsneyti, neitar enn að stoppa í götin á ríkissjóði þar sem fé fossar út í illa rekið heilbrigðis- og landbúnaðarkerfi, sýnir fjárfestingum útlendinga á Íslandi andúð með því að tala gegn því að þeir fáu orku til fjárfestinga sinna, fjölgar undanþágum í hinu opinbera kerfi t.d. þannig að bara fyrstu kaupendur húsnæðis en ekki allir geti sloppið undan stimpilgjöldunum illræmdu, og fleira mætti týna til sem bendir á bruðl og óráðsíu og aukin ríkisafskipti vaxi ásmeginn á Íslandi.

Í stuttu máli; allt sem gæti kallast skref í frjálsræðisátt hafa verið tekin til hálfs ef þau hafa yfirleitt verið tekin, á meðan ríkið belgir sig út hvar sem það getur.

Sjálfsstæðisflokkurinn virðist vera orðinn að píkuþræl Ingibjargar Sólrúnar, samviska flokksins er þögnuð, fyrirgreiðslupólitíkin er komin aftur, flækjustig borgaranna hefur aukist, peningamagn í umferð (verðbólga) hefur ekki aukist meira síðan seinasta vinstristjórn var við völd og ráðherrar ríkisstjórnarinnar keppa sín á milli í að lofa hærri útgjöldum úr vösum skattgreiðenda.

Er furða að frjálshyggjumenn velti því fyrir sér hvort að á Íslandi sé vinstristjórn?

Er okrað á Íslendingum?
Sönnunargögn þeirra sem halda því fram að okrað sé á Íslendingum virðast vissulega vera sannfærandi. Gallinn er sá að þau halda ekki vatni þegar á heildina er litið. Okur til lengri tíma er ekki til á frjálsum markaði. Einu fyrirtækin sem komast upp með að mergsjúga viðskiptavini sína eru þau sem þurfa ekki að óttast samkeppni, og þau fyrirtæki eru fá og eiga það öll sameiginlegt að hið opinbera takmarkar aðgengi samkeppnisaðila að markaði þeirra. Hvorki Bónus né Krónan búa við sérstaka vernd löggjafans og hver sem er getur hafið samkeppni við þessi fyrirtæki. Síminn og Vodafone þurfa stöðugt að óttast sama markaðsaðhald þrátt fyrir að sitja á dýrum dreifikerfum. Ef fyrirtæki á frjálsum markaði byrjar að græða meira en önnur fyrirtæki í svipuðum rekstri þá dragast fjárfestar að þeim markaði og fjármagna stofnun samkeppnisaðila til að hagnast vel á og ávaxta fé sitt. Ef verðlag er í raun og veru of hátt á ákveðnum markaði án þess að samkeppni brjótist fram þá er ástæðuna að finna í höftum á markaði sem þyrfti að vera enn frjálsari. Svo einfalt er það.

Hverjir okra á Íslendingum?
Íslendingar búa við tiltölulega frjálsan markað á flestum sviðum, en þó ekki öllum. Ekki er einfalt mál að stofna til leikskólareksturs á Íslandi nema hljóta náð skattheimtandi og skattfjárveitandi yfirvalda. Nánast vonlaust er að ætla sér að selja læknisþjónustu með hagnaði nema ríkið friði launaumslög skattgreiðenda frá fjármögnun hins opinbera heilbrigðiskerfis. Ræktun sauðfjár hlýtur einnig að teljast með erfiðari verkefnum á Íslandi nema undir regnhlíf yfirvalda. Listinn yfir varning og þjónustu sem er seldur aðhaldslaus á okurkjörum er langur, en hann er líka bundinn við einn aðila - hið opinbera, lögvernd þess og aðgang að skattfé. Ekki er hægt að keppa við hið opinbera og hið opinbera þarf ekki að vera viðbúið því að samkeppnisaðili mæti til leiks og hirði frá sér borgandi viðskiptavini. Íslendingar þurfa að sætta sig við okurkjör á mörgum sviðum, en það gildir hvorki um bensín né matvörukaup.

Því er ekki enn svarað hvað veldur því að verðlag á Íslandi er almennt hærra en gengur og gerist í nágrannaríkjum okkar. Flutningskostnaður og fámenni Íslands hefur auðvitað sitt að segja, sem og fallandi verðmæti hins ríkisútgefna gjaldmiðils. Aðalástæðan er samt engin þeirra heldur sú að hið opinbera flækist fyrir hinum frjálsa markaði. Tollar, vörugjöld, skattar, skrifræði, reglugerðafargan, beinar og óbeinar viðskiptahindranir, niðurgreiðslur og lögvarin einokunarstaða til útvalinna leggjast allt á eitt til að takmarka óhefta samkeppni á Íslandi. Þeir sem þekkja til þeirra ofurtolla og vörugjalda sem lagðar eru á innfluttar landbúnaðarvörur sjá augljóslega að markaðurinn er þannig bundinn ævintýralegum höftum sem leiða til himinhás vöruverðs fjöldamargra neysluvara sem almenningur þarf að blæða fyrir.

Sökudólgurinn situr ekki í höfuðstöðvum Baugs eða sambærilegra fyrirtækja, heldur í Stjórnarráðshúsinu. Það er hollt að hafa í huga næst þegar þess er krafist að Samkeppniseftirlitinu sé sigað á okrara Íslands.

Birtist áður í Morgunblaðinu, 8. júní 2008

Þekking mín á innihaldi íslenskra námskráa er ekki mikil og aðallega byggð á því sem ég upplifði sjálfur sem nemandi í grunn- og framhaldsskóla (og háskóla) auk þess sem ég hef séð hér og hvar á internetinu og í fjölmiðlum. Eitt þykist ég samt vita og það er að hagfræði er hvergi kennd sem hluti af neinni námsskrá (og í besta falli sem útþynnt hliðargrein í þjóðhagfræðitímum í ákveðnum brautum framhaldsskóla), og það þykir mér vera furðulegt, þá séð í ljósi þess hvað annað fær svo mikið vægi í skólum landsins.

Þessi fjarvera hagfræði úr íslenskum kennsluskrám gerir það að verkum að námið missir marks sem undirbúningur undir lífið. Íslendingar skilja varla fréttirnar sem núna dynja á þeim um allskyns hagfræðitengd málefni, svo sem gengissveiflur, bensínverð, matvælaverð, skatta, breytingar á bótakerfum, verð á landbúnaðarvörum, afleiðingar afnáms við banni á sölu á hráu kjöti á Íslandi, alþjóðavæðinguna, og svona má lengi telja.

Nú má vel vera að ég sé betri þegn í dag en ef ég hefði ekki lært um limrum, japanska ljóðlist og hringrás níturs í vistkerfinu sem hluta af grunn- og framhaldsskólanámi mínu, en eitt er víst: Ef ég hefði ekki tekið upp á því sjálfur að kynna mér grundvallarlögmál hagfræðinnar í eigin frítíma þá væru fréttatímar og stjórnmálaskýringar hagfræðinga lítið annað en óskiljanlegt þvaður í mínum eyrum. Þar sem ég veit fyrir víst að áhugi á hagfræði meðal íslenskra ungmenna er álíka mikill og á japanskri ljóðlist þá get ég ekki séð hvers vegna einu er fórnað á meðan mörgum tímum er varið í að kenna hið síðarnefnda. Hið síðarnefnda (japönsk ljóðlist) gerir fréttatímana ekki skiljanlegri. Hið fyrrnefnda (hagfræðiþekking) gerir það óneitanlega.

Út frá sjónarhóli stjórnvalda get ég auðveldlega séð hvers vegna hagfræði er hvergi að finna í þeirri námsskrá sem stjórnvöld skylda alla til að fylgja: Ef hagfræðiþekking væri almenn og útbreidd þá væri erfiðara fyrir stjórnvöld að réttlæta landbúnaðarstyrki, einokun á rekstri heilbrigðiskerfisins, ríkiseigu á hálendinu, ríkiseigu á fyrirtækjum, frestun skattalækkana og tilvist eftirlitsstofnana sem flækjast fyrir hinum frjálsa markaði.

Spurning mín er hins vegar þessi: Er þetta ásættanlegt ástand, að skólakerfið sé notað með þessum hætti til að halda almenningi frá því að skilja umhverfi sitt, eða er e.t.v. rétt að nefna ástandið við stjórnvöld og láta þau svara fyrir að japönsk ljóðlist en ekki hagfræði hafi ratað á námsskrá hins opinbera?

Ekki ætla ég að andmæla því að hið íslenska ríkisvald lækki álögur sínar á eldsneyti. Slík réttlætisaðgerð má eiga sér stað fyrirvaralaust fyrir mér og gjarnan sem fyrst. Hins vegar get ég ekki tekið undir réttmæti aðgerða íslenskra vörubílstjóra þegar þeir hindra fólk í för sinni.

Afstöðu mína er sennilega auðveldast að skýra með dæmi: Gefum okkur að íbúðareigendur í fjölbýlishúsi treysti á þjónustu húsvarðar sem er mjög ósáttur við kjör sín - hann sér fram á mikil aukaútgjöld í náinni framtíð en ekki fram á að tekjur sínar eigi eftir að aukast sem þeim nemur. Húsvörðurinn ósátti bregður því á það ráð að loka á aðgang íbúðareigenda að íbúðum sínum - þeir eigi ekki að komast á áfangastað sinn fyrr en kjör húsvarðarins verða bætt!

Munu íbúðareigendur sætta sig við að fá ekki að komast leiðar sínar því húsvörðurinn er ósáttur? Mjög ósennilega. Það að meina fólki aðgangi að eigum sínum og áfangastað mun sennilega ekki falla í góðan jarðveg hjá mörgum.

Lokun vörubílstjóra á vegum er nákvæmlega sama eðlis. Munurinn á aðgerðum húsvarðarins og vörubílstjóranna er ekki eðlismunur - hann er stigsmunur. Vörubílstjórarnir loka á ferðalög mjög margra en sennilega bara frá heimili til vinnu, vinnu til heimilis eða eitthvað álíka. Húsvörðurinn meinar fólki aðgangi að eigin heimili. Í báðum tilvikum er ferðafrelsið skert. Eðli aðgerðanna er það sama. Stigsmunurinn er það eina sem skilur að.

Kæri lesandi, ef þú mundir sætta þig við að húsvörður þinn meini þér inngöngu inn á eigið heimili þá máttu mín vegna sýna aðgerðum vörubílstjóranna samúð og skilning (þó án þess að ætlast til þess að aðrir séu jafnsáttir við valdbeitinguna). Annars ekki. Það væri mótsögn sem er erfitt að kjafta sig út úr.

Hið frjálsa fyrirkomulag er samt ekki laust við alla óvini sína þótt hugmyndafræðisystkinin kommúnismi og fasismi séu að mestu komin á ruslahauga sögunnar. Sameignarsinnar og vinstrimenn finna jafnharðan upp nýjar umbúðir utan um ásetning sinn þegar almenningur byrjar að sjá í gegnum þær gömlu.

Í dag heita tvær þessara umbúða femínismi og umhverfisvernd.

Femínismi
Femínismi snérist upphaflega um að koma á lagalegu jafnrétti kvenna og karla gagnvart ríkisvaldinu. Þetta markmið náðist fyrir löngu síðan á flestum Vesturlöndum. Síðan þá hefur femínismi staðið fyrir ríkisþvingaðri launalegri jafnstöðu karla og kvenna og allskyns ríkisafskiptum af auglýsingum og ráðningum einkafyrirtækja.

Femínismi er að því er virðist óendanleg uppspretta nýrra ríkisafskipti af hinu frjálsa fyrirkomulagi. Klæðnaður barna, innihald auglýsinga, launaleynd í ráðningarsamningum einkafyrirtækja og allskyns samskipti og viðskipti er galopið fyrir ríkisafskiptum í augum femínista. Þessu þarf að berjast gegn miskunnarlaust. Femínismi eru nýjar umbúðir á gamalli hugmyndafræði - þeirri sem boðar forsjárhyggju og ríkisafskipti og vill að samfélagið sé steypt í ákveðið mót sem er ekki það sem frjáls og óþvinguð samskipti og viðskipti einstaklinga leitar í af sjálfu sér.

Umhverfisverndarhreyfingin
Umhverfisvernd hefur orðið eitt af heitu málunum seinustu ár. Hið frjálsa fyrirkomulag verndaðs eignarréttar hefur gert ríkum íbúum hins frjálsa fyrirkomulags kleift að beina kröftum sínum og athygli að einhverju öðru en brýnasta brauðstritinu. Hreint umhverfi, hreint loft, vel þrifnar götur og aðgengi að guðsgrænni og ósnortinni náttúru er krafa hins ríka íbúa hins frjálsa fyrirkomulags.

Umhverfisverndarhreyfing nútímans lætur sér þetta samt í léttu rúmi liggja. Hún vill eitthvað annað og meira en hið sjálfsagða snobb hins ríka íbúa hins frjálsa fyrirkomulags. Hún vill að ríkisvaldið þjóðnýti, snarhækki orkuverð og þvingi á óarðbæra endurnýtingu á rusli í nafni náttúrunnar sjálfrar. Náttúran í augum umhverfisverndarhreyfingarinnar hefur ekki gildi fyrir mannkynið, heldur hefur hún gildi út af fyrir sig. Maðurinn er bara aðskotadýr - sjúkdómur sem ráðskast með náttúruna og nauðgar henni (eða sleppir því) eftir eigin geðþótta.

Umhverfisverndin er að því er virðist óendanleg uppspretta nýrra ríkisafskipti af hinu frjálsa fyrirkomulagi. Orkunotkun, tegund orkuöflunar, umbúðanotkun, endurbætur í landbúnaði, flugferðalög almennings og frjáls viðskipti er galopið fyrir ríkisafskiptum í augum umhverfisverndarhreyfingarinnar. Þessu þarf að berjast gegn miskunnarlaust. Umhverfisverndin er nýjar umbúðir á gamalli hugmyndafræði - þeirri sem boðar forsjárhyggju og ríkisafskipti og vill að samfélagið sé steypt í ákveðið mót sem er ekki það sem frjáls og óþvinguð samskipti og viðskipti einstaklinga leitar í af sjálfu sér.

Femínismi og umhverfisvernd eru óvinir hins frjálsa fyrirkomulags. Þeim þarf að berjast gegn með sama eldmóði og þeim sem sigraði kommúnisma og fasisma 20. aldarinnar. Allt annað er skref í átt að dauða hins frjálsa fyrirkomulags.

Með öðrum orðum: Fræða og upplýsa bæði almenning og starfsmenn kynlífsiðnaðarins í því augnamiði að tryggja að starfsfólk iðnaðarins geti unnið í vernduðu og öruggu starfsumhverfi.

Hamingjusama hóran, einhver? Nei, ekki alveg (og þó). Ekki er tekin afstaða til þess hvort starfsfólk kynlífsiðnaðarins sé hamingjusamara en annað fólk eða ekki. Ekkert er fullyrt um það. Samtökin vilja bara að þeir sem það kjósa geti unnið við örugg og lögleg starfsskilyrði í kynlífsiðnaðinum. Þau benda á að starfsmenn kynlífsiðnaðarins eru sjálfir sérfræðingarnir um eigið líf, og biðja aðra vinsamlegast um að virða það (nefna þar femínistana sérstaklega).

Vitaskuld mættu samtökin mótstöðu strax á stofndegi sínum. „Þær vita ekki hvað er þeim sjálfum fyrir bestu“ er viðkvæðið. Já, þessar heimsku helvítis hórur, að þeim skuli detta í hug að velja að selja kynlíf (og um leið tímabundinn aðgang að eigin líkama) frekar en standa við búðarkassa eða þrífa klósett. Svei þeim!

Sem frjálshyggjumaður fagna ég stofnun hinna nýju samtaka. Þau minna okkur á nokkuð sem gjarnan gleymist í allri umræðu um neyslu og hegðun, sem er að einstaklingurinn á sjálfur sinn eigin líkama og á ekki að þurfa afsaka sig fyrir lögreglu og forræðishyggjufólki þegar óvinsælar og umdeildar ákvarðanir eru teknar um notkun hans!

Hórur og hórkallar í Danmörku - gangi ykkur vel í baráttu ykkar gegn lögbanni á sjálfsákvörðunarrétt ykkar!

Einnig hafa menn einhverja hugmynd um ástæður þess að lágtekjufólk heldur áfram að reykja þrátt fyrir alla fræðsluna, vitneskjuna og áróðurinn um skaðsemi reykinga. Ein er til dæmis sú að þegar er erfitt að láta enda ná saman, og erfitt að lifa frá mánuði til mánaðar á sveiflukenndum yfirvinnutímaháðum útgreiddum launum, þá er erfitt að setja reykleysisnámskeið og afslappandi jógatíma ofarlega á vikuplanið. Tóbaksreykingar koma þá inn sem stressstillandi og eftirsótt nautn í amsti hversdagsins.

Vel menntað og sæmilega launað fólk hefur engan skilning á þessu. Þess vegna baular það á stjórnmálamenn um að hækka tóbaksgjöld og gera aðgengi að tóbaki erfiðara. Ekki af því annars freistast það sjálft til að hefja reykingar, heldur af því annað fólk (ómenntaði láglaunaskríllinn) á að fá að þjást fyrir fíkn sína og nautn. Það er jú byrði á okkar yfirskattlögðu hátekjulaunaávísunum í formi heilbrigðisútgjalda, ekki satt?!

Verkalýðsfélög og vinstrimenn heimta allskyns tilfæringar í skattkerfinu til að "bæta hag" lágtekjufólks og fátækra. Auka persónuafsláttinn, fjölga skattþrepum, þyngja jaðarskatta, og svona má lengi telja.

Ég sting hins vegar upp á annarri leið til að auka fjárhagslegt rúm þeirra tekjulægstu: Afnema tóbaksgjöld! Að ofansögðu má vera ljóst að það hefði bein jákvæð áhrif á lífskjör tekjulágra og fátækra strax í dag.

Hvers vegna?

Byrjum á hinum kunnuglegu frjálshyggjurökum: Þeir sem afla verðmætanna eru betri umsjónarmenn þeirra en þeir sem krefjast þeirra í nafni skattheimtu. Þeir sem eiga lífsviðurværi sitt undir skynsamlegri nýtingu verðmæta eru líklegri til að viðhalda þeim og auka en þeir sem krefjast þeirra í nafni skattheimtu. Þeir sem eyða eigin orku, púðri, hæfileikum og tíma í verðmætasköpun eru líklegri til að standa sig betur í umsjón og nýtingu verðmætanna en þeir sem krefjast þeirra í nafni skattheimtu.

Nú að dæmisögurökunum: Allir hafa heyrt og lesið um REI-málið svokallaða. Í því eru stjórnmálamenn að deila sín á milli um hvernig á að ráðstafa milljörðum sem ríkisrekið einokunarfyrirtæki hefur aflað með sölu á lífsnauðsynlegri vöru: Orku. Á að eyða þeim verðmætum í verðskrárlækkanir eða áhættufjárfestingar? Á Sjálfstæðis- eða Samfylkingarmaður að útnefnast sem umsjónarmaður milljarðanna sem enginn getur kallað sína nema að nafni til? Á að raða stjórnmálamönnum í virðingarröð eftir því hvað þeir eru fúsir til að fjárfesta milljörðunum í útlöndum til fyrirtækja sem Íslendingum finnst vera sniðug og nútímaleg hugmynd? Á opinbert einokunarfyrirtæki á Íslandi að ráðast í fjárfestingar á frjálsum markaði erlendis eða ekki?

Öll vötn falla nú til Dýrafjarðar, var eitt sinn sagt, og í þessu tilviki er Dýrafjörðurinn einn: Hinn frjálsi markaður. REI, OR, HS, RARIK og LV á að hraða út á hinn frjálsa markað hið snarasta, og þar með koma þeim úr klóm hinna metnaðarfullu pólitíkusa sem deila sín á milli um útfærsluatriði, og passa sig á því að snerta ekki við grundvallaratriðum - þeim sem frjálshyggjurökin hér að ofan gera svo góð skil.

Einhver spurning? Nei, engin spurning.

Mitt litla hjarta gladdist við að lesa þessa frétt. Ég hélt að núna loksins væri kominn skilningur meðal stjórnmálamanna á því að allt flakk þeirra er á háan reikning skattgreiðenda, og að ráðstefnan sem um er að ræða væri tvímælalaust ekki útgjaldanna virði.

Hjarta mitt brast jafnharðan því í ljós kom að í stað eins borgarstjóra verða sendir tveir borgarfulltrúar - borgarfulltrúar frá Sjálfstæðisflokknum, hvorki meira né minna.

Hugsunin sem varð eftir í mínu höfði var einföld og í formi spurningar: Af hverju sýna þing- og sveitarstjórnarmenn Sjálfstæðisflokksins ekki orð (og flokksstefnu sína) í verki þegar kemur að aðhaldi í opinberum rekstri?

Nú er svo komið að allir íslenskir stjórnmálaflokkar eru miðju- eða vinstriflokkar. Enginn þeirra talar hátt og opinskátt um að einkavæða þetta og markaðsvæða hitt. Loðnar yfirlýsingar landsfunda, sem hvort sem er enginn les, eru ekki nægjanlegar til að hægrivæða stjórnmálaflokk. Verkin tala. Verkin hrópa! Verk Sjálfstæðismanna eru ekki til þess fallin að fá venjulegt fólk til að falla í yfirlið af hrifningu yfir því hvað þeir fara vel með opinbert fé. Því miður. Þeir hafa fengið hið tælandi bragð skattpeninga í munninn og vilja ólmir taka stóra bita af þeirri köku, rétt eins og hver annar vinstrimaður sem telur skattheimtu vera sjálfsagða réttlætisaðgerð.

Ég lýsi hér með eftir fordæmi frá þeim þing- og sveitarstjórnarmönnum sem tala í nafni takmarkaðs ríkisvalds og hóflegrar skattheimtu en eru jafnframt í lykilstöðu til að fleyta rjómann af tekjum landsmanna í eigin þágu ferðalaga og opinberra kokkteilboða (en gera það ekki).

Fæ ég slíkt fordæmi?

Um hvað er rætt? Hvorki meira né minna en bann við sölu loftborinna flugelda til almennings í Noregi!

Einhver gæti nú velt fyrir sér hvort eitthvað svipað bann muni nokkurn tímann verða tekið upp á Íslandi. Margir telja slíkt líklega vera fásinnu. Hvað yrði þá um björgunarsveitir okkar? Yrðu þær gerðar að opinberum stofnunum? Yrðu þær neyddar til að leita annarra leiða til fjáröflunar? Enginn veit og fáir þora líklega að spá. Á meðan svo er mun bann við sölu flugelda til almennings á Íslandi sennilega seint líta dagsins ljós. Eða hvað?

Rökin fyrir hinu norska banni hljóma kunnuglega. Hinn sauðsvarti almúgi kann ekki að haga sér í návist löglegs söluvarnings og ráðið því einfalt: Gera söluvarninginn ólöglegan. Áfengi, tóbak, skotvopn, beltanotkun og fleira er allt á einhvers konar boða-og-bannlista sem var saminn með hinn heimska og sauðsvarta almúga í huga. Rök Norðmanna fyrir flugeldasölubanninu eru því ekki ný og með þau að vopni hefur ýmislegt ratað á sölulista hins svarta markaðar í gegnum tíðina.

Það eitt kemur í veg fyrir bann við flugeldasölu til almennings á Íslandi að nákvæmlega núna er tíðarandinn því óvilhollur. Hver veit hvað gerist ef hann sveigist í aðra átt, þótt ekki sé nema tímabundið? Ríkisvaldið bannar yfirleitt þar sem mótstaða er lítil. Skyldu flugeldar einhvern tímann taka dýfu í almenningsálitinu sem leiðir til banns við sölu þeirra? Banns sem seint verður afnumið nema eftir áralanga baráttu við forræðishyggjuna óþreytandi.

Vonum ekki.

Verðmiðinn, að sögn heimilda: 90-100 milljónir krónur.

Andstaða við þetta frumvarp finnst eingöngu í röðum Vinstri-grænna, sem í sjálfu sér er athyglisvert. Vinstri-grænir fá þó mikið hrós fyrir fyrir afstöðu sína í þessu máli frá þeim sem þetta skrifar, þótt vissulega megi efast um einlægni hennar. Ef stjórnarandstaðan ætti að endurskoða eitthvað í sinni aðferðafræði þá er það sú viðleitni að kjósa alltaf og samviskusamlega með ríkisútgjaldatillögum meirihlutans, en nánast án undantekninga gegn tillögum um niðurskurð á eyðslu hins opinbera á launatekjum landsmanna. Hér hafa Vinstri-grænir sýnt mikilvægt fordæmi sem er vert að taka eftir og hrósa.

Hvað sem því líður er ljóst að þingmenn hafa nóg að gera í dag, svo mikið að ákall á aðstoðarmenn hefur náð alla leið til Alþingis. Það út af fyrir sig sýnir að þingmenn hafa of mikið að gera, og ættu hið snarasta að fækka verkefnum sínum og minnka álag á sig þar með.

Þingmenn þurfa að gera eins og nemendur sem skrifa lokaverkefni við háskóla eða eru að ráða sig til starfa á hinum frjálsa markaði: Skilgreina starfssvið sitt, ákveða markmið og viðmið og sinna sínu starfi af kostgæfni samkvæmt verkefna- eða ráðningarsamningi. Sá sem breiðir of mikið úr sér og ætlast til þess að aðrir hlaupi til og ráða aðstoðarmenn og hjálpara eftir því sem fleiri og fleiri verkefni vinnast illa eiga ekki langa framtíð fyrir sér út á hinum frjálsa markaði. Þingmenn mættu gjarnan hafa það í huga.