« Um sameign, ríkiseign og séreign | Aðalsíða | Hafa íslenskir frjálshyggjumenn það of gott? »

11. september 2007

Er mikill munur á ríkisrekstri og einkarekstri?

Því er oft haldið fram að mikill munur sé á einkarekstri og ríkisrekstri. Ríkisrekstur er gjarnan sagður bjóða „ókeypis“, „gjaldfrjálsa“ eða „ódýra“ þjónustu - þjónustu sem er oft kölluð „samfélagsleg“ eða „grunnþjónusta“. Einkarekstur fær aðra og verri meðferð í almennu tungutaki. Hann er „gróðastarfsemi“ og sagður „nýta“ sér þörf manna á ýmsu sem einkafyrirtæki hafa upp á að bjóða.

Af þessum sökum er fólk gjarnt á að flokka ríkisfyrirtæki og einkafyrirtæki í mjög skýrt aðgreinda hópa, þar sem annar gagnast samfélaginu og þjónar því, á meðan hinn er hópur fyrirtækja sem nærist og græðir á grandlausum einstaklingum.

Þótt vissulega sé djúpur eðlismunur á opinberum rekstri og einkarekstri þá er margt sem þessi tvö form reksturs eiga sameiginlegt, en er ekki alltaf öllum ljóst.

Margt sameiginlegt
Mikilvægt er að átta sig á einu: Einhver borgar alltaf brúsann.

Í tilviki einkafyrirtækja er auðvelt að komast að því hver þarf að reiða fé af hendi fyrir veitta vöru eða þjónustu. Í tilviki ríkisfyrirtækja og stofnana hins opinbera er málið öllu flóknara.

Skattar, gjöld og aðrar fjölmargar tekjulindir ríkisins eru notaðar til að greiða fyrir það sem hið opinbera veitir af svo mikilli rausn, oft endurgjaldslaust. En hverjir eru greiðendur skatta, opinberra gjalda og annarrar innheimtu hins opinberar? Svarið er: Greiðendurnir eru þiggjendurnir í langflestum tilvikum. Þeir sem telja sig njóta góðs af örlæti hins opinbera eru þeir sem þurfa að borga brúsann, á einn hátt eða annan.

Þeir ríku eru farnir
Enginn leynilegur hópur „auðmanna“ situr í básum og lætur mjólka sig fyrir kostnaði hinnar ríkisveittu þjónustu. Ef auðmenn eru skattaðir mikið þá láta þeir sig hverfa. Ef auður er skattaður mikið þá verður hann miklu síður til. Ríkið getur ekki „mjólkað þá ríku“ til að standa undir umsvifamiklum rekstri. Þeir sem blæða eru þeir sem þiggja, í öllum meginatriðum og í langflestum tilfellum.

Hvað með minni máttar?
Nú má vera að einhverjir hafi áttað sig á þessu en láta sér samt í léttu rúmi liggja að ríkisvaldið er umsvifamikið og er í raun bara stórt lögvarið einokunarfyrirtæki sem á endanum fær það fé frá skjólstæðingum sínum sem það kostar í þá. Einhver gæti hugsað með sér að þetta sé allt í lagi, svo lengi sem þeir fátæku, fötluðu, þroskaheftu, langveiku, barnmörgu, öldruðu eða geðsjúku njóti góðs af. Spurt er: Ef ríkið tekur ekki að sér að tryggja sómasamleg lífskjör þessara hópa, hver ætlar þá að gera það? Ef verðmiðinn er margfaldur á við þann ávinning sem hann skilar sér í, er það þá ekki nauðsynlegur fórnarkostnaður til að sjá fyrir þeim minni máttar í okkar siðmenntaða samfélagi?

Hið furðulega er að hið augljósa svar er sjaldan nefnt, og það er: Ef ríkisvaldið sér ekki um að létta á áhyggjum þínum af hinum sjúku og heftu (og veski þínu vegna þeirra), af hverju gerir þú það þá ekki? Samkvæmt ofansögðu ertu hvort eð er greiðandi þeirrar þjónustu sem ríkisvaldið veitir. Ef ríkisvaldið hættir að innheimta þig um kostnað vegna þjónustu, og hættir að veita hana, er þá ekki líklegt að samkennd þín með þeim veikari í samfélagi okkar verði einnig að ábyrgðartilfinningu sem þú fylgir eftir? Ef þú vilt „tryggja“ að þeir sem minna mega sín fái aðstoð, liggur þá ekki beinast við að þú veitir þá aðstoð og hvetjir aðra eindregið og milliliðalaust til að gera hið sama?

Sé vilji þinn á annað borð sá að láta fé af hendi rakna til að aðstoða hina og þessa þá er vegur einkaframtaksins bæði gegnsærri og skilvirkari en hið loðna fyrirkomulag hins opinbera til að skýla skattgreiðendur frá þeirri tilfinningu að þeir séu að greiða fyrir ríkisreksturinn.

Munurinn er einokunarstaðan
Þegar allt kemur til alls þá er munurinn á opinberum rekstri og einkarekstri ekki svo mikill þegar kemur að því að greiða fyrir varning og þjónustu. Munurinn er fyrst fremst sá að í tilviki ríkisreksturs er um lögvarða einokun að ræða, en í tilviki einkareksturs snýst allt um að sinna viðskiptavinum sínum og skjólstæðingum, ella sjá á eftir þeim til keppinauta um tíma þeirra og fé.

Geir Ágústsson kl. 21:10