« ágúst 2007 | Aðalsíða | október 2007 »

19. september 2007

Hafa íslenskir frjálshyggjumenn það of gott?

Ísland hefur tekið stakkaskiptum á rúmlega áratug. Íslenskir bankar eru í gríðarlegri útrás og að hagnast vel á bæði íslandi og í útlöndum. Uppkaup Íslendinga í útlöndum hafa vakið athygli víða um heim. Lífskjör hafa batnað stórkostlega á Íslandi seinustu árin, meðal annars vegna skattalækkana og afnámi ýmissa skatta, auk þess sem skattheimtu hefur verið haldið hóflegri á bæði fjármagn og fyrirtæki. Svo mætti ætla að allt sé í miklum blóma og því lítil þörf að krefjast einhvers frekar.

Hvað sem því góða líður er engu að síður ljóst að margt má betur fara. Skattheimta er enn gríðarleg á launatekjur. Hið opinbera er duglegt við að kreista út krónu hér og krónu þar í næstum því öllum viðskiptum. Reglugerðabáknið vex stjórnlaust, sem og eftirlitsstofnanirnar sem eiga að fylgja því eftir. Heilbrigðiskerfið þenst út í kostnaði en dregst saman í þjónustu, og svipaða sögu má segja um flesta hluta skólakerfisins. Bændum er enn haldið í ánauð viðskiptahafta, tolla og ríkisstyrkja. Víða er pottur brotinn, svo mikið er ljóst.

Í ljósi alls þessa, þá liggur beint við að spyrja: Hvar eru íslenskir frjálshyggjumenn að berjast og hamast gegn leyndri útrás hins opinbera? Ekki finnast þeir í Sjálfstæðisflokknum lengur, þar sem ungliðahreyfingin virðist vera orðin að hrossakaupráðstefnu stríðandi fylkinga. Ekki get ég hrósað Frjálshyggjufélaginu sérstaklega fyrir framtakssemi og dugnað seinustu misserin (og á vissulega nokkra sök sjálfur í því). Hannesi Hólmsteini hefur verið drekkt í baráttu við talnaleikfimi háskólaprófessora, þótt ekki ætli ég að draga úr hinu athyglisverða framtaki hans, Skattamal.is, á nokkurn hátt. RSE stendur vaktina vel um þessar mundir, en sem óháð hugveita er auðvelt fyrir almenning að láta sér boðskap hennar sem vind um eyru þjóta.

Mér er skapi næst að fullyrða að íslenskir frjálshyggjumenn hafi það of gott, og finni sig að engu leyti knúna til að taka slaginn við ríkisvaldið þar sem það stendur hvað traustustum fótum - á sviðum heilbrigðis- og menntamála. Þar að auki hefur baráttan fyrir frekari lækkun skatta misst oddinn, þá sér í lagi eftir að Sjálfstæðisflokkur og Samfylkin ákváðu að frysta þann málaflokk með stjórnarsáttmála sínum í vor.

Ekki get ég samt sakast við aðra en sjálfan mig því ég sé að Íslendingar eru að styrkja stoðir sínar og byggja sig upp á meðan meginland Evrópu slæst við núll-hagvöxt og ógurlegan stöðuleika hans. Heitasti eldmóðurinn dofnar óneitanlega þegar samanburðurinn er við þá lélegu. íslenskum frjálshyggjumönnum vantar aðra samanburði - til að mynda Írland eða hin hratt rísandi hagkerfi Austur-Evrópu. Nú eða líta sér nær og horfa upp á sjúklinga og menntafólk Íslands berjast vonlausri baráttu við ríkisvaldið.

Eitthvað þarf að gera til að kynda upp í deyjandi glæðum frelsisbaráttunnar. Hvað það er veit ég samt ekki.

Geir Ágústsson kl. 21:42

11. september 2007

Er mikill munur á ríkisrekstri og einkarekstri?

Því er oft haldið fram að mikill munur sé á einkarekstri og ríkisrekstri. Ríkisrekstur er gjarnan sagður bjóða „ókeypis“, „gjaldfrjálsa“ eða „ódýra“ þjónustu - þjónustu sem er oft kölluð „samfélagsleg“ eða „grunnþjónusta“. Einkarekstur fær aðra og verri meðferð í almennu tungutaki. Hann er „gróðastarfsemi“ og sagður „nýta“ sér þörf manna á ýmsu sem einkafyrirtæki hafa upp á að bjóða.

Af þessum sökum er fólk gjarnt á að flokka ríkisfyrirtæki og einkafyrirtæki í mjög skýrt aðgreinda hópa, þar sem annar gagnast samfélaginu og þjónar því, á meðan hinn er hópur fyrirtækja sem nærist og græðir á grandlausum einstaklingum.

Þótt vissulega sé djúpur eðlismunur á opinberum rekstri og einkarekstri þá er margt sem þessi tvö form reksturs eiga sameiginlegt, en er ekki alltaf öllum ljóst.

Margt sameiginlegt
Mikilvægt er að átta sig á einu: Einhver borgar alltaf brúsann.

Í tilviki einkafyrirtækja er auðvelt að komast að því hver þarf að reiða fé af hendi fyrir veitta vöru eða þjónustu. Í tilviki ríkisfyrirtækja og stofnana hins opinbera er málið öllu flóknara.

Skattar, gjöld og aðrar fjölmargar tekjulindir ríkisins eru notaðar til að greiða fyrir það sem hið opinbera veitir af svo mikilli rausn, oft endurgjaldslaust. En hverjir eru greiðendur skatta, opinberra gjalda og annarrar innheimtu hins opinberar? Svarið er: Greiðendurnir eru þiggjendurnir í langflestum tilvikum. Þeir sem telja sig njóta góðs af örlæti hins opinbera eru þeir sem þurfa að borga brúsann, á einn hátt eða annan.

Þeir ríku eru farnir
Enginn leynilegur hópur „auðmanna“ situr í básum og lætur mjólka sig fyrir kostnaði hinnar ríkisveittu þjónustu. Ef auðmenn eru skattaðir mikið þá láta þeir sig hverfa. Ef auður er skattaður mikið þá verður hann miklu síður til. Ríkið getur ekki „mjólkað þá ríku“ til að standa undir umsvifamiklum rekstri. Þeir sem blæða eru þeir sem þiggja, í öllum meginatriðum og í langflestum tilfellum.

Hvað með minni máttar?
Nú má vera að einhverjir hafi áttað sig á þessu en láta sér samt í léttu rúmi liggja að ríkisvaldið er umsvifamikið og er í raun bara stórt lögvarið einokunarfyrirtæki sem á endanum fær það fé frá skjólstæðingum sínum sem það kostar í þá. Einhver gæti hugsað með sér að þetta sé allt í lagi, svo lengi sem þeir fátæku, fötluðu, þroskaheftu, langveiku, barnmörgu, öldruðu eða geðsjúku njóti góðs af. Spurt er: Ef ríkið tekur ekki að sér að tryggja sómasamleg lífskjör þessara hópa, hver ætlar þá að gera það? Ef verðmiðinn er margfaldur á við þann ávinning sem hann skilar sér í, er það þá ekki nauðsynlegur fórnarkostnaður til að sjá fyrir þeim minni máttar í okkar siðmenntaða samfélagi?

Hið furðulega er að hið augljósa svar er sjaldan nefnt, og það er: Ef ríkisvaldið sér ekki um að létta á áhyggjum þínum af hinum sjúku og heftu (og veski þínu vegna þeirra), af hverju gerir þú það þá ekki? Samkvæmt ofansögðu ertu hvort eð er greiðandi þeirrar þjónustu sem ríkisvaldið veitir. Ef ríkisvaldið hættir að innheimta þig um kostnað vegna þjónustu, og hættir að veita hana, er þá ekki líklegt að samkennd þín með þeim veikari í samfélagi okkar verði einnig að ábyrgðartilfinningu sem þú fylgir eftir? Ef þú vilt „tryggja“ að þeir sem minna mega sín fái aðstoð, liggur þá ekki beinast við að þú veitir þá aðstoð og hvetjir aðra eindregið og milliliðalaust til að gera hið sama?

Sé vilji þinn á annað borð sá að láta fé af hendi rakna til að aðstoða hina og þessa þá er vegur einkaframtaksins bæði gegnsærri og skilvirkari en hið loðna fyrirkomulag hins opinbera til að skýla skattgreiðendur frá þeirri tilfinningu að þeir séu að greiða fyrir ríkisreksturinn.

Munurinn er einokunarstaðan
Þegar allt kemur til alls þá er munurinn á opinberum rekstri og einkarekstri ekki svo mikill þegar kemur að því að greiða fyrir varning og þjónustu. Munurinn er fyrst fremst sá að í tilviki ríkisreksturs er um lögvarða einokun að ræða, en í tilviki einkareksturs snýst allt um að sinna viðskiptavinum sínum og skjólstæðingum, ella sjá á eftir þeim til keppinauta um tíma þeirra og fé.

Geir Ágústsson kl. 21:10

5. september 2007

Um sameign, ríkiseign og séreign

Gjarnan er því haldið fram að ríkiseign sé einhvers konar sameign þeirra sem eru undir valdi ríkisvaldsins settir. Fyrirtæki eins og Landsvirkjun og Orkuveita Reykjavíkur hafa verið kallaðar sameign, samfélagsleg eign, þjóðareign og fleira í þeim dúr. Þetta er misskilningur sem þarf að leiðrétta, og það má e.t.v. gera með dæmi.

Ímyndum okkur að fyrirtæki - köllum það Baunus - gefi út að því eigi að stjórna af fólki sem vinnur kosningar sem allur almenningur má taka þátt í. Fyrirtækið er að öllu leyti í eigu eins manns - köllum hann Jón Geir - og stjórnin hefur ekkert um eignarhaldið að segja. Daglegur rekstur er þó í höndum stjórnar og framkvæmdastjórnar sem hún velur.

Er þetta fyrirtæki einhvers konar sameign eða þjóðareign í ljósi þess að allir geta kosið um æðstu stjórnendur þess? Nei, svo er ekki. Baunus er í eigu aðila sem leyfir einfaldlega slíkar kosningar, e.t.v. samkvæmt leiðbeiningum á skjali sem Jón Geir skrifaði sjálfur og endurskoðar reglulega með aðstoð hinna kjörnu stjórnar á hverjum tíma (svokölluð stjórnarskrá fyrirtækisins). Baunus getur stofnað allskyns dótturfyrirtæki og deildir sem það leyfir ekkert endilega að sé kosið til stjórnar á, t.d. Dómsvaldsdeild Baunusar og Samkeppniseftirlit Baunusar, án þess að brjóta á rétti neins.

Ríkisvaldið vinnur nokkurn veginn á sömu forsendum. Kjósendum er leyft að kjósa til Alþingis en hvorki til dómstóla né stjórnar ríkisfyrirtækja. Ríkið á sín fyrirtæki og rekur eftir eigin höfði (höfði þeirra sem mynda meirihluta Alþingis hverju sinni). Þau eru notuð til að byggja stíflur og vegi, girða af þjóðgarða og klekja út fiskseiðum, allt eftir því hvernig pólitískir vindar blása.

En hver á þá ríkið? Svarið er: Ríkið á sig sjálft - Jón Geir, eigandi Baunusar, er allt í senn allir og enginn. Allir geta kosið til stjórnar Baunusar eða sleppt því, en enginn getur afsalað sér réttinum í skiptum fyrir fé eða atkvæðisrétt í öðrum fyrirtækjum (nema með því að flytjast búferlum á markaðssvæði annars fyrirtækis sem einnig leyfir kosningu til stjórnar).

Ríkiseign er ekki sameign. Baunus er ekki sameign. Sameign er séreign hins opinbera, með eða án kosningaréttarins.

Geir Ágústsson kl. 19:15