« júlí 2007 | Aðalsíða | september 2007 »

28. ágúst 2007

Samkeppni er ekkert annað en samkeppnisröskun

Samkeppniseftirlitið er ríkisstofnun sem hefur það hlutverk að „stuðla að virkri samkeppni almenningi til hagsbóta“ (að eigin sögn). Undanfarið hafa starfsmenn hennar verið að vakna úr sumarleyfum og fréttirnar byrja um leið að fyllast af úrskurðum hennar og málaferlum (1, 2).

Ég gæti farið mörgum illum orðum um Samkeppniseftirlitið og meint hlutverk þess. Að þessu sinni ætla ég hins vegar að láta það eiga sig, og einbeita mér að hugtaksskrípi sem kemur fyrir aftur og aftur í fréttum af Samkeppnisstofnun: „Samkeppnisröskun.“

Það hvort Samkeppnisstofnun beitir refsingum og sektum eða ekki er oft rökstutt með því að vísa til meintrar samkeppnisröskunar (eða skort þar á). Samkeppnisröskun er hvergi skilgreind svo ég geti séð. Líklega þykir hugtakið vera það gegnsætt að á því er ekki talin þörf. Sjálfur bíð ég upp á eftirfarandi skilgreiningu:

Samkeppnisröskun er hver ein og einasta sala á þjónustu og varningi hvers eins og einasta fyrirtækis. Samkeppnisröskun er einnig falin í hverri einni og einustu breytingu á eignarhaldi, samstarfi, samvinnu og starfsemi hvers eins og einasta fyrirtækis.

Einhverjum gæti eflaust fundið skilgreining mín vera of víð, og sennilega er hún það, en við nánari umhugsun kemur í ljós að hún er ekki röng. Þegar fyrirtæki A selur varning X þá hefur ákveðinn neytandi eytt fé á einum stað sem hefði í raun verið hægt að eyða á öðrum. Eitt fyrirtæki fékk eina sölu og öll önnur fyrirtæki misstu af henni. Samkeppnisstaða fyrirtækisins sem varð fyrir vali neytandans styrktist. Staða annarra gerði það ekki (með þessari sölu).

Hvað samstarf og samvinnu fyrirtækja ræðir er markmið slíks alltaf það að styrkja samkeppnisstöðu sína og veikja samkeppnisstöðu annarra, þ.e. raska samkeppni. Fyrirtæki stunda hvorki samstarf né samvinnu nema í þeim tilgangi að bæta stöðu sína á markaðinum, og gera stöðu samkeppnisaðilanna verri.

Það að Samkeppniseftirlitið taki ákvarðanir út frá meintri röskun á samkeppni (eða skorti þar á) er í besta falli handahófskennd leið. Ef Samkeppniseftirlitið heldur í raun og veru að röskun á samkeppni sé mælanleg sem lítil, einhver, þónokkur eða mikil þá er það á villigötum. Allt sem gerist á frjálsum markaði veldur röskun á samkeppni, en neytendur einir geta ráðið því hversu mikil hún er. Þegar ríkisvaldið tekur fram fyrir hendurnar á neytendum þá er það sjálft að valda röskun á samkeppni - röskun sem neytendur fá í staðinn ekki að valda. Af þeim sökum eru frjálshyggjumenn á móti ríkisreknu svokölluðu samkeppniseftirliti.

Geir Ágústsson kl. 19:10

12. ágúst 2007

Sanngjörn lög og þau sem á bara að hlýða

Hlutverk ríkisins er að setja lög og reglur, eða svo er sagt. Ef ríkið ætlaði sér einn daginn að fækka verkefnum sínum eitt af öðru (t.d. hætta að reka fyrirtæki og ráðskast með einstaklinga) þá yrði lagasetningarhlutverkið sennilega eitt af því seinasta sem það gæfi frá sér. Frjálshyggjumenn vilja margir hverjir ekki að ríkið geri neitt annað en setja lög og framfylgja þeim, auk þess að úrskurða um deilumál. Setning laga og reglna er því nátengd starfsemi ríkisvaldsins í hugum okkar flestra

En er ríkisvaldið hið eina sem getur sett lög og reglur sem fylgt er eftir? Því fer fjarri. Óteljandi dæmi eru til um reglur og lög sem ríkisvaldið kemur hvergi nærri, en er þó fylgt eftir af mikilli samviskusemi.

Dæmi: FIFA heita samtök sem hafa meðal annars á sinni könnu að halda heimsmeistaramótið í knattspyrnu á fjögurra ára fresti. FIFA hefur einnig umsjón með útgáfu og framfylgd nýrra reglna í fótbolta. Þær gilda um knattspyrnuleiki sem fara fram í tengslum við heimsmeistaramót FIFA, en eru þó almennt virtar í öðrum knattspyrnuleikjum líka. FIFA setur nefnilega ekki reglur nema þær séu sanngjarnar og til þess fallnar að fækka deilum á milli knattspyrnumanna. Einstaka sinnum eru reglur FIFA taldar umdeildar, en aldrei svo að það valdi neinum klofningi og stofnun annars alþjóðaknattspyrnusambands. Að minnsta kosti ekki ennþá.

Öðru máli gegnum um hin þrjú alþjóðlegu sambönd hnefaleikamanna, sem hvert um sig útnefnir heimsmeistara í íþrótt sinni. Mikil samkeppni er um að vera útnefnari virtasta heimsmeistaratitilsins, og hnefaleikamenn vilja gjarnan vera krýndir heimsmeistarar af fleiri en einu alþjóðasambandi.

Lög og reglur ríkisvaldsins eru allt annars eðlis en lög áðurnefndra íþróttasambanda. Við lítum ekki á tilskipanir hins opinbera sem tillögur og leiðavísa til að gera dagleg samskipti og viðskipti liprari. Lög og reglur ríkisins eru sjaldan hugleiddar út frá sanngirnis- og hófsemissjónarmiðum, nema e.t.v. rétt á meðan á samningu þeirra stendur.

Við höfum nefnilega ekkert val þegar kemur að reglum hins opinbera. Séu þær virtar að vettugi, t.d. á forsendum ósanngirni þeirra eða þunglamaleika, þá er lögreglan mætt og við tekur kaldur fangaklefi. Lög og reglur hins opinbera eru því skoðaðar sem einhvers konar óþægindi sem vissara sé að sætta sig við, or else! Vangaveltur yfir sanngirni og réttmæti lagasetningar ríkisins eru tímaeyðsla.

Athyglisverða ritgerð um hefðir, hefðarrétt, reglur og ríkisvald má finna hér. Ég mæli eindregið með því að áhugamenn um hlutverk ríkisvaldsins kynni sér innihald hennar.

Geir Ágústsson kl. 18:04