Einkafyrirtæki eru rekin með það að leiðarljósi að skila hagnaði til eigenda sinna (rétt eins og Síminn gerði áður en hann var seldur). Hagnaður er hverjum rekstri nauðsynlegur. Hagnaður af arðbærum rekstri nýtist ýmist til að fjárfesta í innviðum fyrirtækisins, uppfæra tæki og tól, útvíkka starfsemina, verðlauna góða starfsmenn, greiða hluthöfum arð, auglýsa og leggja fyrir í sjóði eða fjárfesta í öðrum fyrirtækjum. Rekstur sem engum hagnaði skilar þarf að lifa með herta sultaról, fórna viðhaldi á einu fyrir annað, sjá á eftir besta starfsfólkinu sem krefst hærri launa, skera niður í þjónustu við viðskiptavini og seinast en ekki síst - einkenni ríkisreksturs um allan heim alla tíð - stofna til forgangsraðaðra biðraða.

Á hinum frjálsa markaði er iðulega hægt að finna greinar sem almennt standa vel og aðrar sem standa verr. Sé mikill hagnaður að myndast hjá fyrirtækjum í ákveðinni grein er líklegt að nýir aðilar reyni að komast inn á hinn arðbæra markað til að ná í sneið af kökunni (séu hindranir í formi skatta, sérleyfa, ívilnana og reglugerða ekki þeim mun fleiri). Þetta þýðir samkeppni, þrýstingur á þá sem fyrir eru að lækka verð, þrýstingur á nýja aðila að finna ódýrari og betri lausnir og svona koll af kolli þar til arðsemi tiltekins rekstrar minnkar og þar með hvatann fyrir nýja aðila að koma sér á markaðinn.

Þegar Síminn hóf rekstur farsímaþjónustu á Íslandi var engin samkeppni á þeim markaði. Verðlag var himinhátt og farsímar tæki þeirra efnuðu. Með tilkomu Tal (núverandi Og Vodafone) breyttist þessi staða og verðlag fór hraðlækkandi þar til ákveðið jafnvægi náðist. Þetta gerðist á sama tíma og Tal breiddi út dreifikerfið sitt (að hugsa sér - 300.000 manna þjóð með tvö fullburða GSM-dreifikerfi) og landsmenn símvæddust á ógnarhraða.

Á þroskuðum markaði kemur sú staða yfirleitt upp að blóðugt verðstríð nær ákveðnum suðupunkti og breytist í ógnarjafnvægi. Þetta þekkja Íslendingar vel. Olíufélög, tryggingafélög og skipafélög bítast um viðskiptavinina þar til kostnaðurinn við að krækja í nýja kúnna af samkeppnisaðilum verður of mikill til að það borgi sig í verulegum mæli. Ef blóðugu verðstríði yrði haldið áfram myndi það einfaldlega koma niður á arðsemi rekstursins. Þetta þýðir samt ekki að samkeppnin sé úr sögunni því ef hagnaður fer að myndast í hlutfallslega meiri mæli en í öðrum rekstri þýðir það einfaldlega tilkoma nýrra samkeppnisaðila. Samkeppni er ekki mæld í fjölda fyrirtækja á markaði heldur aðgengi nýrra aðila að honum (þess vegna er ríkisreksturinn sá eini sem býr við raunverulega einokunaraðstöðu - innkoma samkeppnisaðila við hann er oftar en ekki lögbrot).

Hvað gerist svo þegar Síminn er einkavæddur? Þá taka gróðaöflin við (sem betur fer). Íbúar sumra afskekktra byggða (þar sem húsnæði er allajafna ódýrara, náttúran nær og bæjarlífið nánara) fá að vita að þeir standa ekki undir því verðlagi sem áður bauðst (og var knúið á í nafni annarlegra sjónarmiða og kostnaðinum velt yfir á aðra sem njóta ekki velvilja stjórnmálamanna á landsbyggðinni). Niðurgreiddar tengingar á afskekkta staði hækka í verði þar til þær mæta kostnaði. Hækki verðlagið meira en það myndast svigrúm fyrir samkeppnisaðila að koma sér fyrir á markaðinum og krækja í mismuninn. Haldi niðurgreiðslurnar áfram mun það koma niður á þeim sem búa í stærri samfélögum. Hér er ekkert óeðlilegt á ferðinni. Þegar ríkið einkavæðir og kemur sér úr veginum er ekkert sem segir að verðlag muni alltaf fara niður. Ef tök stjórnmálamanna hafa haldið verðlagi niðri munu einkaaðilar hækka það. Svo einfalt er það. Íbúar dreifbýlisins eiga einfaldlega enga heimtingu á því að fólk í þéttbýli niðurgreiði símnotkun og nettengingar þess. Að sama skapi eiga íbúar þéttbýlis enga heimtingu á því að íbúar dreifbýlis niðurgreiði dýrt húsnæði í bæjarkjörnum eða stór og mikil umferðarmannvirki á umferðarþungum gatnamótum. Leikreglurnar gilda jafnt í báðar áttir og allur fagurgali um jafnan rétt til hins eða þessa er tómt tal. Þetta er lykilatriði.

Hitt sem gleymist svo iðulega í umræðunni er að niðurgreiðslur valda ofnotkun og skorti. Þetta þarf ekki að ræða í mörgum orðum því dæmin eru mýmörg og vel þekkt: Biðlistar á sjúkrahús og leikskóla, umferðarteppur og eldri biðlistar eftir heyrnartækjum og setu á háskólabekk. Nær væri að gefa hjólum efnahagslífsins lausan tauminn og gefa einstaklingum kleift að kaupa sínar eigin tryggingar og varning á markaðsverði (og með tilheyrandi aukningu í framboði og úrvali), og beina aðstoðinni til þeirra örfáu sem af einhverjum ástæðum geta ekki tekið fullan þátt í atvinnulífinu (ólíkt því sem margir halda fram þá hafa næstum því allir upp á eitthvað að bjóða á markaðinum ef þeir fengju bara til þess frelsi og svigrúm).

Að lokum ber að hrósa Múrverjanum fyrir að hafa aldrei að vitund undirritaðs undrað sig á því hvers vegna bæði íslenskt skólakerfi og íslenskt heilbrigðiskerfi hækkar á hverju einasta ári í kostnaði um einhver prósentur á meðan landsmönnum er sendur reikningurinn í gegnum skattkerfið. Þannig þarf enginn að sjá neina verðmiða með sívaxandi krónutölu, og þar með engar skýrslur frá Póst- og fjarskiptastofnun og skyldum einingum ríkisvaldsins.

Uppfærsla: Í kjölfar þessara orða er líklega vert að nefna að réttlætiskennd einhvers er ekki réttlæting á einu né neinu, og orðaleikir breyta engu um það og hvað þá að leggja orð í annars munn. Réttlætiskennd einhvers er ekki endilega réttlæti og þar með ekki nægjanleg til að knýja aðra til að fylgja henni.