« september 2006 | Aðalsíða | nóvember 2006 »

26. október 2006

Síðan hvenær eiga stjórnmálamenn að hafa það náðugt?

Á Múrnum er núna að finna alveg ákaflega gagnlega ábendingu:

Það versta í máli þessu öllu, er að innflytjendamál – sem ætla má að verði eitt af stærri pólitískum málum næstu ára og jafnvel áratuga, eru hér á landi algjörlega tekin út úr mengi hinnar pólitísku umræðu. Þau eru falin embættismönnum, sem virðast framfylgja stefnu sem hvergi hefur verið rædd opinberlega né samþykkt. Eða leiðréttið mig ef einhver veit betur: hvenær var það samþykkt á Alþingi eða í ríkisstjórn að möguleg fjölgun á pólsku verkafólki ætti að leiða til þess að fólk frá Úkraínu fái síður að starfa hér?

Ísland tilheyrir Evrópska efnahagssvæðinu sem í grunni til var stofnað til að gera Evrópu að einu atvinnu- og viðskiptasvæði og þar með að einu sameiginlegu búvæði allra íbúa álfunnar. Þetta er samt ekki raunin í dag.

Yfirvöld margra Evrópuríkja beita allskyns kúnstum til að loka landamærum sínum fyrir bæði fólki og fyrirtækjum í nafni ímyndaðra sérhagsmuna eigin skjólstæðinga. Mörg Vestur-Evrópuríki vinna dag og nótt að því að finna leiðir til að takmarka athafnafrelsi erlendra ríkisborgara innan eigin landamæra. Yfirtökur erlendra fyrirtækja á innlendum eru stöðvaðar. Erlendum fjárfestum er meinað að eiga meira en svo og svo mikið í fyrirtækjum í ákveðnum greinum (t.d. útvegsfyrirtækjum). Úthlutun sérstakra atvinnuleyfa til íbúa Austur-Evrópu eru takmörkuð. Evrópusambandinu er beitt til að knýja á skattahækkanir þar sem skattar eru lágir. Sameiginleg peningamálastefna er notuð til að aðlaga hagkerfi smærri ríkja að þeim stærri. Tollamúrar eru reistir utan um Evrópska efnahagssvæðið til að vernda háværa þrýstihópa í sumum starfsgreinum.

Evrópska efnahagssvæðið er því komið fjarri þeim hugmyndum sem upphaflega leiddu til myndunar þess.

Íslendingar eru ekki alsaklausir heldur. Íslensk verkalýðsfélög reyna að þrýsta á stjörnvöld til að þvinga launagreiðslur til erlendra farandverkamanna upp - jafnvel upp að því sem íslenskir verkamenn eru vanir að fá. Þetta er takmörkun á atvinnufrelsinu með notkun bakdyranna. Með því að gera erlent vinnuafl jafndýrt og það íslenska er í raun verið að gera tilraun til að vernda innlenda starfsmenn fyrir samkeppni frá þeim erlendu.

Ábending Múrverjans er góð: Síðan hvenær eiga stjórnmál að vera auðveld viðfangs? Stjórnmálamenn eiga ekki að fá að sveima um í lausu lofti og stíga eingöngu niður fæti þar sem von er á auðveldum sigri. Þeir eiga að keyra á stefnumál sín og hafa hugsjónir, þor og kraft til að fá þeim framfylgt. Því miður virðist staðan ekki vera svona í dag. Í dag hrópar hver einasti stjórnmálamaður á aukin útgjöld, auknar kröfur og fleiri reglur og vinnur þannig marga auðvelda slagi. Þeir sem krefjast skattalækkana, afnáms tolla og viðskiptahindrana og almenns niðurskurðar í ríkisrekstrinum hafa sig alltof lítið í frammi enda vita þeir að róðurinn er þungur og sigurinn ekki handan sjóndeildarhringsins.

Lýst er eftir meira hugrekki meðal stjórnmálamanna. Oft er þörf og oft er nauðsyn en nú er lag.

Geir Ágústsson kl. 18:42

23. október 2006

Hvalveiðar eða ekki, hver á að ráða?

Nú eru hvalveiðar í atvinnuskyni aftur hafnar á Íslandi og sitt sýnist hverjum um það. Umhverfisráðherrar um allan heim reyna að skora pólitísk stig með því að fordæma þær. Samtök græningja gera hið sama. Aðrir kæra sig kollótta og sjá engan mun á því að veiða syndandi spendýr og önnur syndandi hryggdýr. Menn deila um hagsmuni; eiga hagmunir hvalaskoðunarfyrirtækja að ráða eða hagsmunir atvinnusjómanna? Menn deila um áhrif á hvalastofna; sumir segja að þeir séu enn of veikir til að þola veiðar á meðan aðrir telja ekki að 50 skepnur á ári af 100.000 skepna stofni muni hafa nokkur áhrif. Menn deila um yfirráðin; eiga Íslendingar sjálfir að ráða því hvað er veitt og hve miklu magni í íslenskri landhelgi, eða eiga alþjóðlegar stofnanir að hafa öll völd á sinni hendi? Menn deila um hversu miklar þjáningar á dýrum eigi að umbera; sumir segja að hvalir séu marga klukkutíma að deyja eftir að hafa verið skutlaðir, aðrir benda á að nútímatækni drepi hvalina allt að því samstundis.

Í stuttu máli: Sitt sýnist hverjum.

Í eðli sínu er málið samt ósköp einfalt og snýst einfaldlega um það að koma auðlindinni í hendur einkaaðila. Eigendur auðlindarinnar gera það svo upp með sjálfum sér hvort þeir vilja veiða af henni eða leyfa henni að synda um höfin blá og vera til sýnist fyrir ferðamenn, nema hvort tveggja sé. Arðsemisrökin leysa sig sjálf (hvalaskoðun eða hvalveiðar?); einkaaðilar munu reyna að þéna sem mest á auðlindinni í sem lengstan tíma. Ef ágóðinn af ferðamönnum er í raun eins mikill og talsmenn hvalaskoðunarfyrirtækja láta vera af þá mun fljótt reyna á þær fullyrðingar. Ef sambland hvalveiða og hvalaskoðunar er sú sem skilar inn flestum aurum þá verður sú aðferð farin. Ef viðskiptahagsmunir einhverra kalla á að hvalir séu lítið sem ekkert veiddir þá mun auðlindin smátt og smátt kaupast upp af þessum aðilum, og vera óveidd.

Spurningin er því ekki hvort, heldur hvernig á að koma auðlindinni í hendur einkaaðila. Sú leið sem var farin þegar kvótakerfinu var komið á situr ennþá í mörgum, enda hafði hún bæði kosti og galla. Sú staðreynd að blátt bann hefur verið á veiðum í 20 ár gerir þá leið einnig svolítið snúna. Á sá sem veiddi hvali fyrir 20 árum að fá úthlutað eða bara þeir sem hafa siglt í kringum auðlindina á þessum tíma? Eiga allir sem veiddu fyrir 20 árum að fá hlutdeild í einkavæddri auðlindinni eða bara þeir sem hafa þraukað til dagsins í dag? Að mörgu er að hyggja en á endanum er mikilvægast að koma auðlindinni úr höndum stjórnmálamanna svo hún geti nýst sem flestum á sem hagkvæmastan og friðsamastan hátt. Hvalveiðar eru mikið tilfinningamál, en þó skiljum við öll innst inni að eignir annarra eru þeirra að ráðstafa, ekki stjórnmálamanna eða alþjóðlegra samtaka.

Örlítið slagorð er líklega við hæfi í tengslum við umræðuefni sem er gjarnan rætt á slagorðanótum:
Save the whales - from politicians!

Geir Ágústsson kl. 20:29

21. október 2006

Fæðingarorlofið jarðað

Nýleg launakönnun fær Múrverja til að skrifa eftirfarandi orð:

Heildarlaun kvenna eru 59% af heildarlaunum karla. Svo er það óútskýrður launamunur kynjanna sem helst svo til óbreyttur: 15,7% en var 16,0% fyrir 12 árum.

Afgangur greinarinnar fer í að skammast út í það hvernig einkaaðilar ráðastafa rekstrarfé sínu og hvernig þeir ákveða hvaða laun á að semja um við hvern og einn.

Svo getur atvinnurekandinn hyglað þeim sem honum finnst segja skemmtilegri brandara í kaffipásum og þeim sem eru með honum í golfinu og enginn fær að vita neitt. Er þetta sanngjörn dreifing launa? [Skáletrun mín.]

Þarna lætur höfundur í það skína að hann telji laun vera sneiðar af köku sem er dreift eða skipt upp á milli launþega, og spyr svo um persónulegt álit þeirra sem eiga ekki gramm í kökunni um það hvernig á að skipta henni. Tilgangslaus spurning en athyglisverð því hún varpar ljósi á hugarfar sem er mér algjörlega framandi: Að utanaðkomandi aðilar eigi að hafa áhrif á það hvernig aðrir skipta eigin eignum.

Aðalatriðið í þessu öllu saman er samt það að hinn meinti launamunur kynjanna (sem iðulega fær meiri athygli en t.d. launamunur aldursflokka, starfsgreina og húðlitar) hefur staðið í stað seinustu 12 árin, og það þótt ríkið hafi keyrt milljarðaverkefni í mörg ár til að hafa áhrif á það hvað mismunandi tegund kynfæra fær útborgað. Milljarðaverkefnið er auðvitað tekjutengt og kynbundið fæðingarorlof sem átti aldeilis að útvatna útgreidd laun karla og kvenna.

Svo virðist sem verkefnið sé ekki að skila þeim árangri sem stuðningsmenn þess vonuðust eftir. Er þá ekki ráð að leggja það niður og e.t.v. prófa eitthvað annað stjórntæki, eða hreinlega ekkert stjórntæki?

Geir Ágústsson kl. 13:35

20. október 2006

Til hægri frá vinstri

Ánægjuleg er sú þróun sem ég hef orðið var við síðustu misseri, sú þróun að jafnaðarmenn skuli tala fyrir því að atvinnulífið eigi að fá almennar leikreglur og að þannig geti það best spjarað sig. Jafnaðarmenn, Helgi Hjörvar og Andri Snær meðal annarra, segja að ríkið eigi ekki að standa í að reisa virkjanir eða hvetja með skattaívilnunum stórfyrirtæki til að koma til landsins með ver sín og smiðjur. Þvert á móti geti ríkið aldrei staðist einkaaðilum snúning í hugmyndaauðgi og hagkvæmni.

Helgi Hjörvar segir á vefsíðu sinni að Ísland eigi að fara í samkeppni við önnur lönd heims um lága og einfalda skatta. Það er afar góð hugmynd.

Vert er að hrósa því sem vel er gert, og því þykir mér tilhlýðilegt að hrósa jafnaðarmönnum fyrir þessa djúpristu speki, eins og þegar frjálshyggið fólk klappaði jafnaðarmönnum á bakið fyrir verðuga sókn þeirra að fyrirhuguðum höftum stjórnvalda á fjölmiðlun.

Gylfi Ólafsson kl. 14:49

18. október 2006

Af hvalveiðum

Sú ákvörðun sjávarútvegsráðherra að heimila hvalveiðar í atvinnuskyni hefur vakið hörð viðbrögð hérlendis sem erlendis þrátt fyrir að óumdeilanlegt sé að veiðarnar muni ekki setja tilvist neins hvalastofns í uppnám. Rök andstæðinga þess að heimila hvalveiðar eru því byggð á tilfinningum í garð þeirra einstaklinga sem fæddust sem hvalir.

Nú hefur fólk víða um heim tilfinningar gagnvart ýmsum lífverum og vill síður vita af því að þær séu drepnar og borðaðar. Eflaust hefur hver einasta tegund lífveru í heiminum a.m.k. eina manneskju á bak við sig sem ber sömu tilfinningar til hennar og sumir bera til hvala. Þessar tilfinningar ber að virða með nákvæmlega sama hætti og tilfinningar þeirra sem ekki vilja að hvalir séu veiddir.

Stefna íslenska ríkisins á ekki að vera eins og vindhani sem sveiflast eftir því sem hæst heyrist hvert sinn. Hún á að vera byggð á skynsemi. Það þarf ekki endilega að vera óskynsamlegt að virða tilfinningar fólks til dýra þótt um það megi deila. Hins vegar er það óskynsamlegt að virða einungis tilfinningar þeirra sem hafast við í anddyrum alþjóðastofnana og hafa náð fjársterk samtök á bak við sig.

Íslensk stjórnvöld eiga ekki að láta undan kröfum annarra ríkja sem byggjast á óskynsemi. Jafnvel þótt það sé vinsæl óskynsemi. Sé það gert blasir við að fleiri óskynsamlegar kröfur munu dynja á landinu í framtíðinni. Hversu trúverðuglegt verður það t.d. að ætla að grípa til skynseminnar þegar þeim vex fiskur um hrygg sem vilja banna fiskveiðar?

Ísland hefur tækifæri til þess að vera rödd skynseminnar í hinum Vestræna heimi og standa af sér þetta hvalveiðibannsfár sem staðið hefur yfir í nokkurn tíma. Það má vel vera að það kosti eitthvað tímabundið. Spurningin er hins vegar ekki hvað það kostar að banna ekki mönnum að nýta hval. Spurningin er hvort Ísland sé tilbúið að selja frá sér skynsemina.

Og talandi um skynsemi, þá leiðir það af málflutningi andstæðinga hvalveiða, um að ekki sé markaður fyrir hvalkjöt, að ekki verða neinar hvalveiðar í framtíðinni, því ekki eru fordæmi fyrir því aðrir en hið opinbera stundi atvinnustarfsemi til lengdar sem tap er af. Er því óþarfi að banna þessa atvinnugrein frekar en t.d. hrossaflugurækt.

Oddgeir Einarsson kl. 09:38

17. október 2006

Sparar ríkið eða eyðir það bara minna?

Svo það sé alveg á hreinu: Ríkisvaldið (eða sveitarfélög) getur ekki „sparað“ pening, ekki einu sinni með því að draga úr fjárveitingum til stofnana, verkefna og framkvæmda á vegum þess. Ríkið getur ekki „sparað“ því ríkið á ekki krónu með gati. Ríkisvaldið getur hins vegar eytt meira eða minna af fé skattgreiðenda.

Þegar ríkið er sagt „spara“ er það í raun bara að eyða minna af fé annarra en áður. Þegar ríkið „skilar afgangi“ er það í raun bara að halda eftir meira af fé annarra en kostnaðurinn við rekstur þess krefst. Þegar ríkið „veitir“ einhverju verkefni eða einhverri stofnun fé þá er það bara að taka völdin af þeim sem fjárins afla og beina í farveg sem er kannski og kannski ekki að skapi þeirra sem öfluðu þess.

Þegar ríkið „lækkar skatta“ þá er það einfaldlega að gefa eftir lögboðna kröfu á sjálfsaflarfé annarra (þótt sumir haldi því fram að skattlagning sé almennt að skapi skattgreiðenda án þess þó að sýna það í verki með frjálsum framlögum í ríkissjóð).

Engin ný sannindi í þessu en áminningin er þörf.

Geir Ágústsson kl. 16:59

15. október 2006

Bág kjör verkafólks í Kína, eða hvað?

Umræðan um kjör verkafólks í fátækum ríkjum byrjar nánast undantekningalaust á vitlausum enda. Við ræðum sjaldnast um það hvernig fleiri og fleiri geti komist úr sulti og dauða ruslahauga og akurvinnu og inn í verksmiðjur vestrænna fyrirtækja. Þess í stað er rætt um kjör þeirra sem hafa komist þessa leið og einblínt á hið neikvæða sem óneitanlega fylgir því að búa í fátæku landi þar sem leiðir út úr fátækt eru e.t.v. fáar og áhættusamar.

Algeng leið til að leggja mat á líf og kjör íbúa fátækra ríkja er sú að líta á mjög þröngan tímaramma, kalla sig mannúðarsinna og taka ákvarðanir út frá þeim forsendum. Tökum dæmi: Vinnuaðstæður verkamanna í Kína eru oft á tíðum mjög bágbornar, jafnvel svo að verkamenn týna lífum eða hljóta af sjúkdóma og önnur heilbrigðismein sem skerða vinnugetu þeirra, jafnvel til lífstíðar. Hvað er til ráða? Algengasta hugmyndin sem kemur upp er sú að setja lög og reglur og skylda fyrirtæki til að gera eitt og annað til að bæta aðbúnað við starfsmenn sína. Slíkt veldur kostnaðarauka og framleiðsla verksmiðjunnar eða vinnustaðarins hækkar í verði (eða færri fá atvinnu þar). Fyrir vikið minnkar samkeppnishæfnin og kaupendur munu annaðhvort leita annað eða hætta alveg kaupum á tiltekinni framleiðslu. Verksmiðjan fer þá á hausinn og verkamenn missa vinnuna.

Þetta er ekki niðurstaða einhverrar kaldrar hagfræði féþyrstra kapítalista. Þetta er bein afleiðing af því að bæði ríkir og fátækir vilja gjarnan bæta hag sinn og ein leið til þess er að láta ekki okra á sér út í búð. Þrýstingurinn kemur frá neytandanum og fyrirtækjarekendur þurfa að aðlagast þeim en ekki öfugt.

Verkamaður sem stendur í biðröð fyrir utan verksmiðju í Kína í von um að fá starf þar er að taka ákvörðun sem er, að hans mati, sú besta í stöðunni. Allt tal um að aðbúnaður vinnustaðarsins sé slæmur er tómt tal í hans eyrum, enda myndi hann þá leita annað ef aðrir betru kostir biðust. Rétta leiðin til að bæta kjör verkafólks er ekki að minnka eftirspurnina eftir því (með því að hækka verðið á vinnuafli þess), heldur auka hana, og þar með fjölga þeim valkostum sem verkafólki býðst til að bæta kjör sín (þ.e. gera fyrirtækjarekstur auðveldari og fýsilegri). Þrýstingurinn á að koma að neðan - ekki ofan.

Geir Ágústsson kl. 11:55

11. október 2006

Stækkun hítarinnar

Kolbrún Baldursdóttir skrifar í dag grein í Fréttablaðið um glasafrjóvganir. Eins og gildir um svo margt á Íslandi þá eru glasafrjóvgunaraðgerðir að hluta til fjármagnaðar með því að skattleggja fyrst fólk, barnlaust eða barnmargt, og bjóða því svo upp á niðurgreiðslur. Ef viðkomandi par er svo heppið að hafa nægjanlegan forgang á biðlistum hins opinbera fæst niðurgreiðsla. Ef ekki fær viðkomandi ennþá að borga skattana sína til niðurgreiðsluþega án þess að fá krónu til baka og þaðan af síður umbeðna þjónustu.

Niðurgreiðslur og skattlagning sem kemur í veg fyrir að fólk hafi ráð á þjónustu hins opinbera hefur vel þekkt áhrif á samband framboðs og eftirspurnar, sem eru þau að boðið er upp á

..færri glasa/smásjárfrjóvganir en eftirspurn [er] eftir.

Niðurgreiðslur hafa augljós áhrif: Þær auka eftirspurnina. Markaðsverð hefur augljós áhrif: Framboð og eftirspurn leita í jafnvægi.

Lausnin er vitaskuld augljós og lesendum þessa vefs vel þekkt, en hvað leggur Kolbrún til svo vonir og væntingar barnlausra para geti ræst? Hún talar um að finna

fjármagn til að styðja við bakið á þessum hópi

í samhengi sem er ekki hægt að skilja öðruvísi en svo að hún vilji að skattfé komi þarna við sögu í auknum mæli. Hvenær læra menn að það að henda fé í hít sem stækkar eftir því sem henni er gefið meira fé er ekki lausn á einu né neinu?

Geir Ágústsson kl. 18:28

10. október 2006

Til hamingju Ísland!

Matarskattar á flestar tegundir matvæla og vörugjöld á margar tegundir þeirra lækka nú bráðum. Tekjuskattur ríkisins lækkar um áramótin. Sá afsláttur sem íslenskar launatekjur njóta frá skattheimtu hækkar. Íslendingar geta fagnað kosningavetri á annan hátt en oft áður; skattar lækka meira en venjulega og útgjöld ríkisins hækka líklega ekki meira en oft áður í aðdraganda Alþingiskosninga.

Menn eru þó ekki á eitt sáttir. Sumir halda að verslanir muni ekki láta skattalækkanir á matvælum endurspeglast (að fullu) í lægra matarverði. Aðrir telja að ríkið sé að verða af of miklum tekjum sem muni aftur koma niður á þeirri þjónustu sem ríkið viðheldur einokunaraðstöðu á og bannar samkeppni við. Ekki er þó ástæða til að hafa áhyggjur. Ef verslanir byrja að skila auknum hagnaði mun freistingin til að stofna til samkeppni við þær sem fyrir eru bara aukast sem aftur eykur aðhald og knýr á ráðdeild og til hagræðingar. Það að ríkið verði af skatttekjum er fagnaðarefni því hver sú króna sem skattgreiðendur fá að halda eftir mun finna sér annan og betri farveg en ráðuneyti hins íslenska ríkis.

Skattalækkunum ber að fagna í hvívetna. Það að þær komi sér vel fyrir neytendur er bónus en ekki forsenda þeirra.

Geir Ágústsson kl. 20:39

5. október 2006

Að dæma sig sjálfur

Á frelsi.is stendur á einum stað:

Hugmyndin ein og sér er nægjanlega vitlaus til að dæma sig sjálf ...

Þarna kemur fram ein hvimleiðasta sjálfsupphafning dægurmálaumræðunnar - að hugmynd sé svo vitlaus (að mati einhvers) að hún geti á einhvern dularfullan hátt horfið sjálfkrafa.

Fyrir 100 árum lagði einhver til að konur fengju kosningarétt til jafns við karla. Sú hugmynd fékk ekki góðan hljómgrunn og átti líklega að dæma sjálfa sig úr leik. Sem betur fer hélt fólk samt áfram að berjast fyrir henni.

Fyrir 70 árum komst til valda í Þýskalandi flokkur sem hafði útrýmingu Gyðinga á stefnuskrá sinni (a.m.k. framkvæmdaskrá). Átti sú hugmynd að dæma sig sjálfa úr leik? Einhverjir, þ.á.m. þeir sem síðar fengu nafngiftina Bandamenn, héldu það eflaust og þögðu yfir henni. Sú þögn var óskynsamleg.

Raunveruleikinn er sá að margar slæmar hugmyndir eru nefndar og þótt einhverjum finnist þær eiga dæma sig sjálfar úr leik þá gera þær það ekki. Við sjáum dæmi um slæmar en jafnframt vinsælar hugmyndir allt í kringum okkur, þ.á.m. þá um launalögreglu ríkisins sem fyrrnefnd frelsi.is-grein fjallar um. Sú hugmynd hverfur hins vegar ekki af sjálfum sér. Hún skýtur rótum og verður á endanum að næstu Byggðastofnun, Samkeppnisstofnun, tónlistarhúsi eða hesthúsi.

Mín persónulegu meðmæli til þeirra sem ætla sér að skrifa nokkur orð og gagnrýna ríkisforsjá eða hugmyndir um útvíkkun hennar: Svara því hvers vegna hugmyndin er slæm, hverja hún skaðar, hversu lítill ávinningur örfárra verður af henni og hvaða slæmu langtímaafleiðingar hún mun hafa fyrir alla. Þannig drápu menn þjóðernissósíalisma, mismunun löggjafans á einstaklingum og kaupauðgisstefnu síðmiðalda (þótt allt sé reyndar á leið til baka eftir áratugi af þögn dæmir-sig-sjálf-fólks). Þannig og eingöngu þannig munu menn sigra rauðan femínisma, græningjana og siðapostulana. Því miður dæma slæmar hugmyndir sig ekki sjálfar úr leik. Því miður.

Geir Ágústsson kl. 19:01

4. október 2006

„Mér finnst að...“

Eins dapurlegt og það er, þá eru einhver mest notuðu „rökin“ fyrir einhverju í stjórnmálaumræðum þau mest veikburða af öllum, nefninlega röksemdarfærsla sem byrjar á orðunum „mér finnst að...“, fylgt eftir með einhverri ósk um afskipti eða afskiptaleysi ríkisins af hinu eða þessu. Hestamönnum finnst þeira eiga að fá ríkisstyrk til hesthúsabygginga því þeim finnst að hlúa verði að íþrótt þeirra. Unnendum klassískar tónlistar í lifandi flutningi finnst að skattgreiðendur eigi að niðurgreiða áhugamál þeirra (því það er svo menningarlegt og það allt, að þeirra áliti). Vinstrimönnum finnst að ríkið eigi að sjá um ýmis konar rekstur. Sumum, sem kalla sig hægrimenn, finnst að ríkið eigi að einkavæða sum fyrirtæki en ekki önnur því þeim finnst að línuna verði að draga einhvers staðar (við vega-, mennta- og heilbrigðiskerfið, svo dæmi séu nefnd).

Mikill og alvarlegur galli fylgir almennri notkun þessarar gerðar „röksemdafærslu“ og hann er sá að látunum linnir aldrei og menn verða aldrei á eitt sáttir. Enginn grunnur liggur að baki „mér finnst“-tillögum því þær eru eingöngu smekksbundnar, ekki rökbundnar. Ekkert hugmyndakerfi, hugmyndafræði eða grunnur yfirleitt styður „mér finnst“-rök, ekki frekar en menn geti útskýrt smekk sinn á fötum og kvikmyndum öðruvísi en að þannig séu þeir víraðir. Ef mér finnst jakkaföt flott og þægileg þá getur enginn mótmælt því nema með því að vísa í eigin fatasmekk, og slík mótmæli halda ekki. Ef einhverjum finnst að sauðfjárbændur eigi að þiggja niðurgreiðslur og engin önnur rök fylgja með (nema þá helst að mönnum finnst lambakjöt gott) þá eru einu andmælin sú að finnast hið gagnstæða. Deilurnar enda með öðrum orðum ekki og þannig er veruleiki stjórnmálaumræðunnar almennt.

Flækjustigið breytir um form en ekki eðli þegar mönnum „finnst“ að allir (eða einhverjir) eigi að hafa „rétt“ til einhvers, t.d. menntunar, heilbrigðisgæslu og vegaaðgengis. Á meðan vinstrimanninum „finnst“ að skólar eigi að vera greiddir með skattfé þá „finnst“ e.t.v. öðrum að svo eigi ekki að vera. Af hverju hefur þá hinn fyrrnefndi rétt fyrir sér og hefur þar með tilkall til að siga lögreglunni á aðra og neyða þá til að gangast við hans hugmyndum? Hann hefur það ekki á meðan einhverjum öðrum finnst eitthvað annað. Meira að segja sú skoðun að finnast að Ísland eigi að vera land vankunnáttu og lágs menntastigs er jafnrétthá og hin gagnstæða ef engin haldbær rök fylgja máli deiluaðila.

Skoðanaskipti um eitthvað, og þá sérstaklega um hlutverk ríkisvaldsins, verða að byrja annars staðar en í sýndarveruleika og smekkbundnu áliti. Ef ætlunin er virkilega sú að sannfæra aðra um réttmæti skoðana sinna verður að færa fyrir því rök sem fjúka ekki út í buskann af því öðrum finnst eitthvað annað. Með því móti má skilja góðar hugmyndir frá vondum og vonandi ná einhvers konar niðurstöðu, hvort sem mönnum finnst hún réttlát, góð og skynsamleg, eða ekki.

Geir Ágústsson kl. 17:34

2. október 2006

Kredda um kreddu

Múrpistill dagsins er mikil reiðilesning yfir þeim sem vilja að rekstur fyrirtækja sé verkefni hins frjálsa markaðar. Þar segir:

Nýleg könnun Póst- og fjarskiptastofnunar hefur vakið nokkra athygli en þar kemur fram að Íslendingar borga sífellt meira fyrir að hringja. Verð á farsímaþjónustu hér á landi hefur hækkað frá árinu 2002 en á sama tíma hefur það lækkað annars staðar á Norðurlöndum.

Sumir markaðsmenn kynnu að hvá yfir þessu enda hafi Síminn nýlega verið einkavæddur og einkavæðing á jú alltaf að skila betri tíð með blóm í haga samkvæmt kreddum frjálshyggjunnar. En kreddur standast sjaldnast nákvæma skoðun og svo er einnig hér.

Lokaorðin spegla upphafsorðin:

Já, einkavæðingin er ein lífseigasta kredda íslenskra samtímastjórnmála þó að dæmin sýni og sanni annað.

En látum okkur sjá, hvers vegna eru hræringar á íslenskum fjarskiptamarkaði sem í sumum tilvikum hafa falið í sér hækkun á símreikningum og nettengingum?

Einkafyrirtæki eru rekin með það að leiðarljósi að skila hagnaði til eigenda sinna (rétt eins og Síminn gerði áður en hann var seldur). Hagnaður er hverjum rekstri nauðsynlegur. Hagnaður af arðbærum rekstri nýtist ýmist til að fjárfesta í innviðum fyrirtækisins, uppfæra tæki og tól, útvíkka starfsemina, verðlauna góða starfsmenn, greiða hluthöfum arð, auglýsa og leggja fyrir í sjóði eða fjárfesta í öðrum fyrirtækjum. Rekstur sem engum hagnaði skilar þarf að lifa með herta sultaról, fórna viðhaldi á einu fyrir annað, sjá á eftir besta starfsfólkinu sem krefst hærri launa, skera niður í þjónustu við viðskiptavini og seinast en ekki síst - einkenni ríkisreksturs um allan heim alla tíð - stofna til forgangsraðaðra biðraða.

Á hinum frjálsa markaði er iðulega hægt að finna greinar sem almennt standa vel og aðrar sem standa verr. Sé mikill hagnaður að myndast hjá fyrirtækjum í ákveðinni grein er líklegt að nýir aðilar reyni að komast inn á hinn arðbæra markað til að ná í sneið af kökunni (séu hindranir í formi skatta, sérleyfa, ívilnana og reglugerða ekki þeim mun fleiri). Þetta þýðir samkeppni, þrýstingur á þá sem fyrir eru að lækka verð, þrýstingur á nýja aðila að finna ódýrari og betri lausnir og svona koll af kolli þar til arðsemi tiltekins rekstrar minnkar og þar með hvatann fyrir nýja aðila að koma sér á markaðinn.

Þegar Síminn hóf rekstur farsímaþjónustu á Íslandi var engin samkeppni á þeim markaði. Verðlag var himinhátt og farsímar tæki þeirra efnuðu. Með tilkomu Tal (núverandi Og Vodafone) breyttist þessi staða og verðlag fór hraðlækkandi þar til ákveðið jafnvægi náðist. Þetta gerðist á sama tíma og Tal breiddi út dreifikerfið sitt (að hugsa sér - 300.000 manna þjóð með tvö fullburða GSM-dreifikerfi) og landsmenn símvæddust á ógnarhraða.

Á þroskuðum markaði kemur sú staða yfirleitt upp að blóðugt verðstríð nær ákveðnum suðupunkti og breytist í ógnarjafnvægi. Þetta þekkja Íslendingar vel. Olíufélög, tryggingafélög og skipafélög bítast um viðskiptavinina þar til kostnaðurinn við að krækja í nýja kúnna af samkeppnisaðilum verður of mikill til að það borgi sig í verulegum mæli. Ef blóðugu verðstríði yrði haldið áfram myndi það einfaldlega koma niður á arðsemi rekstursins. Þetta þýðir samt ekki að samkeppnin sé úr sögunni því ef hagnaður fer að myndast í hlutfallslega meiri mæli en í öðrum rekstri þýðir það einfaldlega tilkoma nýrra samkeppnisaðila. Samkeppni er ekki mæld í fjölda fyrirtækja á markaði heldur aðgengi nýrra aðila að honum (þess vegna er ríkisreksturinn sá eini sem býr við raunverulega einokunaraðstöðu - innkoma samkeppnisaðila við hann er oftar en ekki lögbrot).

Hvað gerist svo þegar Síminn er einkavæddur? Þá taka gróðaöflin við (sem betur fer). Íbúar sumra afskekktra byggða (þar sem húsnæði er allajafna ódýrara, náttúran nær og bæjarlífið nánara) fá að vita að þeir standa ekki undir því verðlagi sem áður bauðst (og var knúið á í nafni annarlegra sjónarmiða og kostnaðinum velt yfir á aðra sem njóta ekki velvilja stjórnmálamanna á landsbyggðinni). Niðurgreiddar tengingar á afskekkta staði hækka í verði þar til þær mæta kostnaði. Hækki verðlagið meira en það myndast svigrúm fyrir samkeppnisaðila að koma sér fyrir á markaðinum og krækja í mismuninn. Haldi niðurgreiðslurnar áfram mun það koma niður á þeim sem búa í stærri samfélögum. Hér er ekkert óeðlilegt á ferðinni. Þegar ríkið einkavæðir og kemur sér úr veginum er ekkert sem segir að verðlag muni alltaf fara niður. Ef tök stjórnmálamanna hafa haldið verðlagi niðri munu einkaaðilar hækka það. Svo einfalt er það. Íbúar dreifbýlisins eiga einfaldlega enga heimtingu á því að fólk í þéttbýli niðurgreiði símnotkun og nettengingar þess. Að sama skapi eiga íbúar þéttbýlis enga heimtingu á því að íbúar dreifbýlis niðurgreiði dýrt húsnæði í bæjarkjörnum eða stór og mikil umferðarmannvirki á umferðarþungum gatnamótum. Leikreglurnar gilda jafnt í báðar áttir og allur fagurgali um jafnan rétt til hins eða þessa er tómt tal. Þetta er lykilatriði.

Hitt sem gleymist svo iðulega í umræðunni er að niðurgreiðslur valda ofnotkun og skorti. Þetta þarf ekki að ræða í mörgum orðum því dæmin eru mýmörg og vel þekkt: Biðlistar á sjúkrahús og leikskóla, umferðarteppur og eldri biðlistar eftir heyrnartækjum og setu á háskólabekk. Nær væri að gefa hjólum efnahagslífsins lausan tauminn og gefa einstaklingum kleift að kaupa sínar eigin tryggingar og varning á markaðsverði (og með tilheyrandi aukningu í framboði og úrvali), og beina aðstoðinni til þeirra örfáu sem af einhverjum ástæðum geta ekki tekið fullan þátt í atvinnulífinu (ólíkt því sem margir halda fram þá hafa næstum því allir upp á eitthvað að bjóða á markaðinum ef þeir fengju bara til þess frelsi og svigrúm).

Að lokum ber að hrósa Múrverjanum fyrir að hafa aldrei að vitund undirritaðs undrað sig á því hvers vegna bæði íslenskt skólakerfi og íslenskt heilbrigðiskerfi hækkar á hverju einasta ári í kostnaði um einhver prósentur á meðan landsmönnum er sendur reikningurinn í gegnum skattkerfið. Þannig þarf enginn að sjá neina verðmiða með sívaxandi krónutölu, og þar með engar skýrslur frá Póst- og fjarskiptastofnun og skyldum einingum ríkisvaldsins.

Uppfærsla: Í kjölfar þessara orða er líklega vert að nefna að réttlætiskennd einhvers er ekki réttlæting á einu né neinu, og orðaleikir breyta engu um það og hvað þá að leggja orð í annars munn. Réttlætiskennd einhvers er ekki endilega réttlæti og þar með ekki nægjanleg til að knýja aðra til að fylgja henni.

Geir Ágústsson kl. 19:10

1. október 2006

Hugmyndir til góðs eða ills

Ef það er eitt sem skortir ekki í íslenska umræðu þá eru það hugmyndir. Spekingar og stjórnmálarýnar bjóða á degi hverjum upp á ógrynni hugmynda um hvernig þeim finnst að eigi að gera hlutina. Stjórnmálamönnum eru gefin góð ráð um hvernig þeir eiga að haga sér í starfi og væntanlega ná einhver þeirra eyrum þingmanna á hinu háa Alþingi.

Hins vegar er galli á gjöf Njarðar og hann er sá að flestir hugmyndasmiðir vilja að ríkisvaldinu sé beitt. Ráð um hvernig á að eyða fé skattgreiðenda, stjórna lífum einstaklinga og reglusetja verslun og viðskipti eru til í miklu magni. Það sem gleymist er að þegar hugmynd nær áheyrn stjórnmálamanns þá hættir hún að vera opin til umræðu. Hún breytist í tilskipun að ofan. Góð ráð verða þá að boðum og bönnum. Vangaveltur um skatta þetta og stjórnsýslu hitt verða að ríkisreknu ofbeldi sem enginn getur varið sig frá.

Bestu hugmyndirnar eru ekki þær sem stjórnmálamenn taka upp á arma sína heldur þær sem frjálsir einstaklinga prófa sig áfram með án þvingana og án þess að gera kröfu á að aðrir prófi hið sama. Á hinum frjálsa markaði misheppnast slæmar hugmyndir og þær góðu vaxa og dafna. Hugmynd sem stjórnmálamaður setur í framkvæmd lifir eilífðarlífi á meðan pólitísk stemming er fyrir henni, hvort sem hún er góða eða slæm.

Hugmynd: Hvað með að stjórnmálamenn dragi úr afskiptum sínum og áhrifum og leyfi hugmyndum að standa og falla á eigin verðleikum en ekki á verðleikum pólitískrar pressu á veikgeðja skriffinna?

Geir Ágústsson kl. 13:53