« ágúst 2006 | Aðalsíða | október 2006 »

26. september 2006

Óréttlátt réttarkerfi

Hér á landi þurfa menn að hafa öðlast tiltekin réttindi til þess að geta flutt mál við dómstóla landsins. Til þess að geta hafið störf sem málflytjandi við héraðsdómstóla þarf maður að hafa stundað nám við aðra hvora lagadeildina í háskólum landsins og útskrifast þaðan. Síðan þarf maður að fara á sérstakt námskeið þar sem kenndar eru greinar sem tengjast málflutningi. Þá hlýtur maður lögmannsréttindi og má hefja störf við að reyna að gæta réttinda manna fyrir dómstólum. Eftir ákveðinn fjölda mála og flutning prófmála getur maður fengið málflutningsréttindi við Hæstarétt Íslands. Þetta kerfi er ekki réttlátt. Hver sem er ætti að mega flytja mál við dómstólana.

Ef einstaklingur telur að það hafi verið brotið á sér á einhvern hátt má hann að sjálfsögðu fara með málið fyrir dómstóla. Þar sem að það eru einungis hans eigin hagsmunir sem um ræðir sé ég ekki hvers vegna hann má ekki velja hvern sem er til þess að flytja málið fyrir sig.

Nú er það líka þannig að fólk velur yfirleitt hæfasta fólkið í svona hluti. Kannski eru reglurnar settar vegna ótta manna um að þeir menn sem hafa réttindi til málflutnings í dag missi vinnuna ef þeir eru ekki verndaðir af svona reglum. Ef reglurnar eru til staðar vegna þess að fólki sé yfirleitt ekki treystandi til þess að ákveða hvað þjónar þeirra eigin hagsmunum best, sem trúlega er rétta ástæðan, réttlætir það ekki bann heldur. Hver og einn veit aðeins hvað er best fyrir hann sjálfan, en hefur litla hugmynd um hvað best er fyrir aðra. Ef kerfið á að vera réttlátt þarf að afnema þessi lög.

Hlynur Jónsson kl. 22:44

24. september 2006

Frelsi til hvers?

Hugtakið „frelsi“ skýtur einstaka sinnum upp kollinum í skrifum um stjórn- og samfélagsmál. Almennt má skilgreina hugtakið á eftirfarandi hátt:

Frelsi: Að vera frjáls frá kúgun og ofbeldi.

Mikið lengri þarf skilgreiningin ekki að vera.

Óhætt er að segja að hugtakið sé mjög misskilið ef marka má notkun þess í skrifum og ræðu almennt. Frelsi er ekki frelsi til einhvers heldur frá einhverju. Þessi neikvæða skilgreining frelsis er bæði tæmandi og réttlát. Margir, og sér í lagi vinstrimenn, hafa hins vegar reynt að selja hina jákvæðu skilgreiningu frelsis - frelsið til einhvers og rata þannig í allskyns vandræði þegar kemur að nánari afleiðingum þeirrar skilgreiningar.

Frelsi til einhvers er í raun skipti á frelsi eins fyrir þvingun á öðrum. Frelsi til t.d. menntunar þýðir að sá sem fer í skóla fær sjálfkrafa tilkall til tekna og eigna þeirra sem taka aðrar ákvarðanir. Frelsi til að njóta heilbrigðisgæslu þýðir að þeir sem fá niðurgreidda læknisþjónustu eða lyf hafa, án þess að réttlæta það eða spurja leyfis, seilst í vasa annarra og þar með takmarkað bæði fjárráð og möguleika annarra til að sækja hamingjunnar á eigin forsendum. Frelsi til einhvers er sú hugsun að þvingun sé réttlætanleg til að sjá fyrir þörfum annarra. Sú hugsun er röng.

Vinstrimenn segja stundum að „almenn sátt“ ríki um þessa rangtúlkun á frelsishugtakinu en rata þá um leið í vandræði. Ef þessi almenna sátt er til staðar af hverju þarf þá bæði lögreglu og dómstóla til að knýja henni á?

Hin neikvæða skilgreining frelsishugtaksins er ekki umdeild meðal stjórnmálaheimspekinga. Þeir vita að um leið og þeir beita annarri skilgreiningu þá rata þeir í allskyns vandræði. Þess vegna reyna vinstrisinnaðir hugsuðir yfirleitt að skrifa sig fram hjá frelsishugtakinu, t.d. með því að nota orð eins og „samfélagssáttmáli“, „jöfnun“ og „réttlæti“ án þess að nefna frelsi sem slíkt í mörgum orðum. Þessar krókaleiðir bjarga samt ekki hugmyndafræði samhyggjusinna. Frelsið frá kúgun og ofbeldi stendur óspillt sama hvaða aðferðum er beitt til að skerða það.

Geir Ágústsson kl. 21:35

20. september 2006

Hvað gerist núna?

Á árunum 1991-1994 voru hægrimenn við völd í Svíþjóð. Tímabil þeirrar ríkisstjórnar sést á eftirfarandi mynd (þar sem kröpp niðursveiflan stoppar og breytist í hæga uppsveiflu):

Myndin sýnir verga þjóðarframleiðslu á mann í Svíþjóð sem hlutfall af meðalþjóðarframleiðslu í ríkjum OECD. Á litlum 50 árum tókst sænskum vinstrimönnum að keyra þetta hlutfall frá 120% og niður í 90%. Hægrimenn náðu þá tímabundið völdum (undir forystu Carl Bildt), sópuðu burtu reglum (t.d. í fjarskiptaiðnaðinum, orkugeiranum), einfölduðu rekstrarskilyrði fyrirtækja, breyttu umgjörð lífeyrissjóðakerfisins, innleiddu einkarekstur í skóla- og heilbrigðiskerfinu (sem blómstrar í dag) og börðust gegn útþenslu ríkisvaldsins. Svíar hafa notið þessara aðgerða síðan (þótt fjögur ár séu alltof skammur tími til að hagga 50 árum af uppsöfnuðum ríkisafskiptum).

Ef hægri- og miðjumenn hinnar nýmynduðu ríkisstjórnar Svíþjóðar standa við helstu af sínum góðu fyrirheitum er allt eins von á því að uppsveiflan sem hófst á 9. áratug seinustu aldar haldi áfram eða verði jafnvel hraðari. En sjáum hvað setur.

Geir Ágústsson kl. 14:26

19. september 2006

Illugi Gunnarsson

Ég myndi halda því fram að Illugi Gunnarsson, „hægrimaður", væri algerlega búinn að missa vitið ef ég væri ekki svona orðvar.

Röksemdafærsla Illuga, sem ítrekað hefur komið fram í nýlegum viðtölum við hann og blaðaskrifum hans, er eitthvað á þá leið að til að frjáls markaður virki þurfi fólk að vera siðað. Til að fólk sé siðað þurfi að halda úti stofnunum eins og Sinfóníuhljómsveitinni. Og það með góðu eða illu, þ.e. með eða án vilja þeirra sem fjármagna hana, einstakra skattgreiðenda.

Það er ekki hægt að halda því fram að Illugi telji Sinfóníuhljómsveitina (ásamt annarri ríkislist) vera nauðsynlega í siðuðu markaðssamfélagi. Annars myndi Illugi ekki styðja nauðungagreiðslur almennings til hennar.

Hvað ætli Illuga finnist um fólk sem ekki hafa hjómsveit á vegum síns ríkis sem spilar ákveðna tegund af tónlist sem vinsæl var á meðal hástéttarinnar á miðöldum í Evrópu og sumir hlusta ennþá reglulega á. Geta það verið siðuð samfélög? Getur slíkt fólk stundað frjáls viðskipti?

Svarið er já. Frjáls markaður eru frjáls og ofbeldislaus samskipti fólks. Þar getur fólk boðið hverju öðru upp á alls kyns tónlist, gamla sem nýja en enginn er neyddur í krafti valds til að kaupa neytt.

Illugi misskilur frjálsan markað og telur að forsenda hans sé að fólk sé beitt valdi og þvingað til að borga eitthvað sem það bað ekki um. Jafnvel borga fyrir eitthvað sem það ekki vill njóta í stað einhvers sem það hefði annars notið. Það er ekki merki um siðað samfélag.

Illugi ætti að viðurkenna það.

Oddgeir Einarsson kl. 14:19

18. september 2006

Spurning dagsins

Spurning dagsins er í boði Múrsins:

Hvað eru t.d. tvær verkfræðideildir að gera í þessu agnarlitla samfélagi þegar allur samanburður sem völ er á sýnir að ein ætti að vera kappnóg?

Ánægjulegt er að sjá menn ergja sig út í úrvalið í okkar litla samfélagi. Hvað er 300 þúsund manna land að gera með tvö fullburða símfyrirtæki og nokkur minni sem kaupa aðgang að dreifikerfum þeirra? Hvað eru Íslendingar að spá með því að stunda viðskipti við þrjá fremur stóra alhliða banka, aragrúa sparisjóða og nokkra fjárfestingarbanka? Hvernig er hægt að réttlæta fjölda olíufélaganna í okkar litla samfélagi? Hvað með allar þessar matvöruverslanir sem hafa opið á öllum tímum sólarhrings, apótekin, stórmarkaðina, verslunarmiðstöðvarnar og verkfræðistofurnar? Nú eða þrjú skipafélög í millilandasiglingum og a.m.k. tvö íslensk flugfélög sem sinna farþegaflutningum út um allar trissur. Engar skýrslur um íbúafjölda og markaðsstæð geta útskýrt þennan mikla leyndardóm sem íslensk fyrirtækjaflóra er.

Svarið, ef einkennileg spurning hefur yfirleitt slíkt, getur til dæmis falist í því viðskiptafrelsi sem Alþingi Íslendinga hefur af sinni miklu náð leyft Íslendingum að njóta. Um leið og hinn frjálsi markaður fær olnbogarými til að starfa brýst út mikil flóra fyrirtækja af öllum tegundum og öll reyna þau að ná til sín viðskiptavinum og skjólstæðingum hvar sem þá er að finna. Háskólasamfélagið á Íslandi er bara nýlega búið að finna fyrir þessari náð Alþingismanna sem aðrar starfsgreinar hafa notið lengur (mislengi þó). Sem afleiðing þess hafa nú sprottið upp háskóladeildir og háskólar í meiri mæli en vinstrimönnum finnst vera „kappnóg“. Við hin hljótum samt að fagna enda hefur virk samkeppni og fjölbreyttur markaður sjaldan verið umkvörtunarefni hjá Íslendingum.

Geir Ágústsson kl. 19:33

Hundalógík um heilbrigðiskerfið

Sem einhvers konar ótæmandi uppspretta fyrir vinstrisinnaðan misskilning býður vefritið Mír.is nú okkur upp á enn einn slíkan:

Ef einkaaðilar fara að reka þjónustuna hlýtur meginmarkmið þeirra í öllum tilfellum að vera að græða á rekstri hennar. Þetta getur leitt tvennt af sér, annaðhvort að kostnaður aukist eða þjónustan versni.

Einnig er spurningu varpað fram sem er sjálfsagt að kíkja nánar á:

Hvers vegna er ekki hægt að hagræða þrátt fyrir að kerfið sé rekið af ríkinu?

Rétt er það að rekstrarmarkmið einkaaðila er að skila hagnaði (og búa svo um hnútana að hagnaður sé reglan frekar en undantekningin). Hagnaður af rekstri þýðir að viðskiptavinirnir telja varninginn eða þjónustuna vera fjármunanna virði (ella beina viðskiptum sínum annað eða leita annarra möguleika). Hagnaður rennur í greiðslur til hluthafa, í sjóði sem síðar má nota til að fjárfesta eða endurnýja tæki, tól og húsnæði með og svo framvegis. Rekstur sem er á núllinu er veikur fyrir áföllum og viðkvæmur fyrir sveiflum í hagkerfinu eða eftirspurn eftir varningi eða þjónustu sem í boði er.

Það að fyrirtæki sé, eða ætli sér í auknum mæli að skila hagnaði þýðir ekki endilega að niðurskurður á þjónustu eða hækkandi verðlag sé framundan. Framleiðni má bæta, verð á ýmsum innkaupum má lækka (t.d. með því að skipta um byrgja eða bæta birgðastýringu), húsnæði má nýta öðruvísi, viðhald má skipuleggja betur, launahækkunum má stilla í hóf, ýmis verkefni má bjóða út, viðskiptavinum má fjölga (t.d. með auglýsingum eða hreinlega góðum orðstír), og svona má lengi telja.

Svo við víkjum okkur að ofanritaðri spurningu er svarið það að stjórnmálamenn, eða stjórnendur undir beinni stjórn stjórnmálamanna, hafa engan sérstakan hvata til að hagræða eða nýta betur fé. Ef vandamál íslensks heilbrigðiskerfis væru leysanleg með því einfaldlega að sturta meira fé í hítina þá væru þau leyst. Heilbrigðiskerfið hefur þanist út um tugi milljarða á örfáum árum án þess að vandamálin hafi leysts (biðraðir, regluleg verkföll, mikill hallarekstur). Menn sem standa og falla með fjárfestingum sínum og rekstrarákvörðunum eru líklegri til að taka skynsamlegri ákvarðanir en þeir sem fylla ráðherrastól tímabundið eða sitja á illuppsegjanlegum ráðningarsamningum við hið opinbera.

Auðvitað er enginn að segja að fólk í opinberum stjórnunarstöðum sé vitlausara en annað (ekki ég a.m.k.). En mismunandi hvatar hafa mismunandi áhrif, og ef hvatinn er einfaldlega sá að kenna stjórnmálamönnum um fjársvelti samhliða því sem fjárlagaheimildin er rýmkuð um marga milljarða þá er e.t.v. ekki hægt að búast við mjög róttækum breytingum í íslensku heilbrigðiskerfi.

Hvernig væri að apa eftir frændum okkar í Svíþjóð og byrja bjóða út einingar í heilbrigðiskerfinu? Ég hefði haldið að jafnaðarmenn í Svíþjóð væru a.m.k. ekki illa þokkaðir af íslenskum skoðaðasystkynum þeirra!

Geir Ágústsson kl. 14:38

16. september 2006

Hinn jafnaði nemandi

Á einum stað er að finna eftirfarandi orð:

Það eru sennilega engar ýkjur að skólakerfi þar sem allir nemendur sitja við sama borð (eða í það minnsta við samskonar borð) er öflugusta ráð samfélagsins til að berjast gegn ójöfnuði þegar til lengri tíma er litið.

Sennilega engar ýkjur og sennilega alveg hárrétt. Ef sama mataræði og sömu æfingunum er þvingað upp á alla er sennilega líklegt að allir munu hlaupa hvað jafnast hratt þegar til lengri tíma er litið. Þegar ríkisvaldið bannar hið frjálsa framtak og krefst þess að allir lesi sömu bækurnar við sömu borðin á sama hraða í samskonar skólum sem fylgja sömu námskrá er auðvelt að ímynda sér að allir komi eins jafnlærðir út úr útskrift og frekast er unnt. Þá fyrst þegar skólakerfinu sleppir geta einstaklingar byrjað að læra það sem þeir vilja (og geta).

Er þetta takmark vinstrimanna með því að banna frjálst framtak í skólakerfinu? Já, ef jöfnuður er lokatakmarkið.

Geir Ágústsson kl. 15:32

14. september 2006

Heimsendirinn sem aldrei lætur sjá sig

Hin fræga hrollvekja Al Gore, An Inconvenient Truth, eða Óþægilegur sannleikur, hefur nú verið sýnd á íslensku kvikmyndatjaldi og leitt af sér einhver skrif í kjölfarið. Tilvitnanir eru við hæfi:

„Gore leggur ríka áherslu á ábyrgð Bandaríkjanna enda er hún mikil. Bandaríkin hafa ekki viljað staðfesta Kyoto-bókunina.“
- Múrinn

„Staða Bandaríkjanna og Ástralíu er því ekki frábrugðin flestum öðrum ríkjum sem annað hvort þurfa ekki að taka á sig neinar skuldbindingar eða munu aldrei uppfylla skuldbindingar sínar. Bandaríkin og Ástralía eru bara ærleg með þá stöðu sína.“
- Vefþjóðviljinn

Sitt sýnist hverjum um mikilvægi þess að skrifa undir samkomulag sem enginn fer eftir og þvinga notkun verri og óhagkvæmari tækni og orku upp á fólk og fyrirtæki og um leið rýra almenn kjör og vöxt í samfélaginu. Al Gore slæst í hóp með Michael Moore sem „heimildamyndagerðarmaður“ sem lætur e.t.v. ekki standa sig að því að segja bein ósannindi (a.m.k. ekki nema geta vitnað í einhvern annan), en segir í besta falli hálfsannleikann og er seinn til að nefna ígrundaða gagnrýni sem beinist gegn hinum pólitíska rétttrúnaði.

Heimsendir er ekki í nánd. Hann var það ekki þegar heimsendaspádómar voru sagðir fyrir 50 árum og hann er ekki 50 ár í framtíðinni, a.m.k. ekki vegna breytinga á hitastigi andrúmsloftsins og hugsanlegra hliðarafleiðinga þess. Ábyrgir stjórnmálamenn gera sér grein fyrir þessu sem útskýrir m.a. hvers vegna Al Gore lagði ekki til að Kyoto-bókunn væri staðfest af Bandaríkjamönnum á meðan hann var í lykilstöðu í bandaríska stjórnkerfinu (ábyrgir stjórnmálamenn breytast því miður oft í óábyrga kvikmyndagerðarmenn). Tregða vestrænna stjórnmálamanna til að kæfa hagkerfi sín í nafni loftslagsbreytinga er einnig dæmi um að stjórnmálamenn sýna gjarnan ábyrgð í verki þótt þeir mæli fagurt til græningja í orði.

Þeir sem vilja brenna minni olíu kaupa sér sparneytnari bíl. Þeir sem vilja minna rusl kaupa einfaldlega varning í minni umbúðum. Þeir sem hafa áhyggjur af losun koldíoxíðs í andrúmsloftið (plöntur eru ekki þar á meðal) hafa næg úrræði sín á milli til að slökkva samviskubit sitt. Hvernig væri að láta okkur hin í friði og halda stjórnvöldum utan við málið?

Geir Ágústsson kl. 08:12

6. september 2006

Eru til lágmarkslaun?

Bandaríski hagfræðingurinn Joseph Stiglitz skrifaði einu sinni:

Ef ríkisvaldið reynir að hækka lágmarkslaun yfir jafnvægislaun [laun þar sem framboð og eftirspurn ná jafnvægi] þá mun eftirspurn eftir verkamönnum minnka og framboð aukast. Umframframboð af vinnuafli verður til. Auðvitað munu þeir sem reynast svo heppnir að fá starf hafa það betur á hærri launum en jafnvægislaununum en það eru aðrir sem gætu hafa ráðið sig til starfa á lægri launum en jafnvægislaununum sem geta ekki fengið vinnu og hafa það verr.

Stiglitz skipti síðar um skoðun þegar hann komst í ráðgjafarstól Clintons, en það er önnur saga. Orð hans hér að ofan eru jafngild fyrir því.

Staðreyndin er sú að laun eru verð á vinnuafli og verð ræðst af framboði og eftirspurn. Engin lágmarks- eða hámarkslaun fyrirfinnast í raun. Lögbundin lágmarkslaun yfir markaðsverði, sem ríkisvaldið knýr á í gegnum löggjöf, valda minnkandi eftirspurn eftir vinnuafli og leiða til atvinnuleysis. Lögbundin lágmarkslaun undir markaðsverði eru áhrifalaus (nema e.t.v. fyrir ómenntaða innflytjendur og aðra sem stjórnmálamenn treysta ekki á fyrir atkvæði).

Eina leiðin til að hækka laun til frambúðar án þess að einum hópi verkafólks sé refsað á kostnað annars er sú að auka framleiðni. Framleiðni vex mest í frjálsu og óhindruðu umhverfi harðrar samkeppni fyrirtækja og atvinnugreina. Bæði rök og reynsla staðfesta það.

Vinstrimenn gleyma því oft að til að borða köku eða skipta þarf fyrst að kaupa hráefni og baka. Lögbundnar hækkanir á launum fækka höndunum sem baka, hægir á bakstrinum og fjölgar þeim sem borða. Nóbelsverðlaunahafinn Stiglitz vissi þetta einhvern tímann. Við þurfum að vita þetta alltaf.

Uppfærsla 11/9-2006: Í tilefni þessara orða er rétt að nefna að á Íslandi fyrirfinnast engin lögbundin lágmarkslaun. Talnaleikfimi breytir í engu eðli þeirrar hagfræði að þegar verð á einhverju (t.d. vinnuafli) er þvingað upp fyrir það sem skapast án þvingana á hinum frjálsa markaði (t.d. með lögvörðum verkföllum eða lögum einum og sér) þá minnkar eftirspurnin. Ef verðið hækkar en ekki yfir markaðsvirði er aftur á móti ekkert víst að nein merkjanleg áhrif verði, en það hef ég áður sagt.

Geir Ágústsson kl. 06:43