« Sósíalistum fagnað | Aðalsíða | Af árásum á mannréttindi »

25. apríl 2005

Af alræði markaðarins

Stundum skil ég ekki andúð sumra á hinum frjálsa markaði. Þetta las ég í grein á www.murinn.is í dag:

Þriðja form einstaklingshyggju þekkist einnig í kapítalískum samfélögum. Í því felst að einstaklingurinn verður neytandi og óháður öllu öðru en alræði hins frjálsa markaðar. Þeir sem boða átrúnað á markaðsöflin aðhyllast slíka einstaklingshyggju sem lýsir sér í andúð á „inngripum“ í hinn frjálsa markað. Samtakamáttur fólks er t.d. ógnun við alveldi markaðarins þar sem hann rýfur einangrun neytandans.

Ég leyfi mér að gera tvær athugasemdir við þetta.

1. „Alræði hins frjálsa markaðar“ hljómar ekki vel. Þessi dómsdagsupphrópun á þó litla innistæðu þegar nánar er að gáð.

Markaður er ekkert annað en frjáls samskipti fólks. Fólk er að bjóða hverju öðru það sem það vill fá. Frjáls markaður snýst um valfrelsi fólksins án afskipta milliliða eins og ríkisins. Ef fólk vill almennt ferskari ávexti fjölgar ferskum ávaxtabásum á útimörkuðum. Ef fólk vill kjöt fjölgar kjötbásum. Þetta þekkja t.d. þeir sem hafa ferðast um eða búið í Evrópu. Þar eru markaðir á torgum, eins og fyrstu markaðirnir voru. En markaðurinn nær líka til samfélagsins alls. Sömu lögmál og á útimarkaðnum eiga við t.d. þegar bíómyndir eru gerðar, föt, eða hvað sem er.

Hinn frjálsi markaður er alls ekki nein stofnun eða valdhafi sem hefur alræði yfir neinum. Frjáls markaður er hugtak um samspil samkipta fólks sem leiðir til að fólk fær vöru og þjónustu í samræmi við óskir sínar á sem lægsta verði. Það er enginn alráður á frjálsum markaði heldur eru seljendur háðir því að uppfylla þarfir fólks.

2. Samtakamáttur fólks er er engin ógnum við frjálsan markað. Ef fólk tekur sig saman um að velja ekki ákveðna vöru eða selja ekki vinnu sína undir ákveðnu verði þurfa framleiðendur að taka tillit til þessa. T.d. hætta að framleiða vöruna ef fáir vilja kaupa hana eða hækka launin ef enginn hæfur starfsmaður vill vinna hjá viðkomandi.

Það telst hins vegar ekki samtakamáttur að banna öðrum að kaupa vöru eða vinna á lágum launum. Að gera slíkt er ekki ógnun við meint alræði hins frjálsa markaðar heldur ógnun við alræði einstaklingsins yfir sjálfum sér.

Oddgeir Einarsson kl. 22:06