Ósýnilega höndin: nóvember 2004 Archives

« október 2004 | Aðalsíða | desember 2004 »

26. nóvember 2004

Ósýnilega höndin 5. tölublað 2. árgangur

Við þurfum að standa vörð um frelsið!

Það er sama hvert málefnið er, ríkið virðist alltaf telja sig mun hæfara en við til að ákveða hvað sé okkur fyrir bestu. Hægt og rólega er saxað á frelsi einstaklingsins en flestir sitja aðgerðalausir á meðan og gera sér enga grein fyrir því sem á sér stað beint fyrir framan nefið á þeim. Geðþekkur frjálshyggjumaður líkti þessu við „froska-heilkennið“. Það er nefnilega hægt að setja frosk í lítinn pott með vatni og hita þar til vatnið fer að sjóða. Froskurinn áttar sig ekki á hvað er að gerast fyrr en það er orðið of seint fyrir hann að hoppa upp úr pottinum og þar af leiðandi lætur hann lífið. Með aðgerðarleysinu deyjum við auðvitað ekki heldur er hætta á að börnin okkar, eða barnabörn, festist í heimi álíka þeim sem Winston Smith í bókinni 1984 bjó í. Í bókinni var að finna sósíalíska lausn á stærsta heilbrigðisvandamáli vestrænna ríkja, offitu. Lausnin á hreyfingaleysi borgaranna var að Stóri bróðir vakti þá alla snemma á morgnana til þess að taka þátt í morgunleikfimi. Eftirlitsmyndavélar sáu til þess að allir tækju þátt og gerðu æfingarnar rétt. Enda ekki hægt að treysta borgurunum til þess að vita hvernig ætti að bera sig að! Er þetta það sem við viljum? Auðvitað ekki og þess vegna megum við aldrei gefa eftir þegar ríkið reynir að skerða frelsi okkar til að velja.

- - -

Í þessu fimmta tölublaði Ósýnilegu handarinnar er víða komið við. Sú nýbreytni á sér stað í þetta skiptið að hægt er að sjá þrjú myndbönd með því að smella á myndirnar hér hægra megin á síðunni. Milton Friedman, nóbelsverðlaunahafi og hagfræðingur, ræðir um skoðanir sínar á frjálshyggju og David Boaz hjá CATO stofnuninni ræðir um frjálshyggju almennt. Þar er einnig að finna viðtal við danska tölfræðinginn Bjorn Lomborg, sem ræðir rökvillur umhverfisverndarsinna í umhverfismálum. Viðtalið við Lomborg er mjög í takt við grein Hreiðars Más Hermannssonar í þessu tölublaði þar sem hann færir rök fyrir því að séreign og frjálsir samningar séu vænlegri til árangurs í umhverfismálum en sameign og valdboð. Hagfræðimoli birtist í annað skiptið í ÓH og færir nú rök fyrir því að allir hafi hag af frjálsum viðskiptum. Fannar Jónsson tekur þá hugmynd lengra og sýnir að frjáls markaður eykur lífsgæði allra. Í tveimur greinum er rætt um málefni olíufélaganna sem hafa verið mikið í deiglunni en umræðan í fjölmiðlum hefur verið nokkuð einsleit. Rauði þráðurinn í þeirri umræðu hefur verið meiri ríkisafskipti en ekki minni eins þörf er á.

Guðmundur Arnar Guðmundsson

ritstjóri

gag1@hi.is

Skaði á íslensku atvinnulífi?

Margir hafa sagt digurbarkalega frá því hvernig samráð olíufélaganna hefur unnið mikinn skaða á íslensku atvinnulífi. Væntanlega er þar vísað til þess að verð hafi verið hærra en ella og þar með hafi kostað meira að kaupa olíu. Svo er leitt út að slíkt hafi skaðleg áhrif á atvinnulíf ef kostnaður er hærri en hann hugsanlega þyrfti að vera. Séu þau rök Samkeppnisstofnunar tekin til greina, í þágu umræðunnar, er ákaflega undarlegt að ekki sé á einum stað í skýrslu stofnunarinnar, sem telur rúmar 900 síður, minnst einu orði á þann skaða sem skattlagning ríkisins á olíuafurðir veldur íslensku atvinnulífi. Aukinheldur var þess hvergi getið í ummælum helstu forvígsmanna Samkeppnisstofnunar í fjölmiðlum hversu mikil skattlagningin væri og hver sá skaði sem hún ylli neytendum væri.

Þar sem neytendur eru mjög vökulir fyrir verðlagningu á olíumarkaði er ekki úr vegi að spyrja hvort þeir geri sér almennt grein fyrir því að u.þ.b. 60% af hverjum seldum bensínlítra renna til ríkisins, en aðeins 40% til olíufélaganna? (samkv. skýrslu Orkustofnunar frá Orkuþingi). Að setja bensín á fólksbíl fyrir 4.000 krónur skilar því aðeins 1.000 krónum til olíufélaganna þegar skattar ríkisins hafa verið dregnir frá. Stærsti skaðinn sem unninn er daglega gegn íslensku atvinnulífi er í formi skatta, íþyngjandi reglugerða og óþarfra afskipta af fyrirtækjunum í landinu.

Því má heldur ekki gleyma að það voru opinberir aðilar sem stóðu í vegi fyrir því að öflugt erlent olíufélag hæfi hér starfsemi fyrir nokkrum árum. Lóðir voru ekki til staðar þegar sá erlendi aðili kom hingað í leit að viðskiptum. Það má því segja að það komi vel á vondan þegar Reykjavíkurborg telur sig nú hafa orðið illa úti vegna meints verðsamráðs íslensku olíufélaganna.

Friðbjörn Orri Ketilsson

Heimild: Skýrsla, Orkuverð á Íslandi. (PDF skrá)

Við þurfum ekkert þessa Samkeppnisstofnun!

Samráð olíufélaganna sem hefur ekki farið fram hjá neinum undanfarið hefur gefið þeim sjónarmiðum byr undir báða vængi að Samkeppnisstofnun beri að efla. Í heitu pottunum hefur mikið verið talað um þá þjóðfélagsmeinsemd sem „Öskjuhlíðarfundir“ skapi borgurunum. Fólk fær á tilfinninguna að á frjálsum markaði sé Samkeppnisstofnun jafn nauðsynleg og lögregla. Stofnunin sjálf segist starfa í anda ekki ómerkari manns en Adam Smith og hefur ósjaldan vitnað í eftirfarandi setningu úr Auðlegð þjóðanna, eins og Vef-Þjóðviljinn hefur bent á : „People of the same trade seldom meet together, even for the merriment and diversion, but the conversation ends in a conspiracy against the public, or is some contrivance to raise prices.“

Starfsmenn Samkeppnisstofnunnar hafa sennilega ekki ennþá komist í gegnum Auðlegð þjóðanna. Hefðu þeir lesið aðeins lengra, eins og Vef-þjóðviljinn hefur bent á, hefðu þeir séð að í næstu málsgrein segir Smith að vonlaust sé að setja lög við slíku samráði, auk þess sem þau myndu ganga gegn réttlæti og frelsi. Það sem er magnað við þessa yfirlýsingu Smith er að það þarf ekkert ríkisvald til þess að leysa vanda af þessari gerð. Frjáls markaður er nefnilega fullfær um að koma í veg fyrir samráð sjálfur, að því gefnu að ríkið sé ekki með ósýnilega fótinn sinn, eins og Milton Friedman orðaði það, stanslaust í vegi fyrir frjálsum viðskiptum.

Þrátt fyrir að Samkeppnisstofnun sé til staðar geta tvö fyrirtæki haldið verði uppi án þess að hittast í Öskjuhlíðinni. Tvö olíufélög fylgjast með sömu verðlagsþróun á olíu á heimsmörkuðum og geta þannig lært inn á samkeppnisaðilann. „Hvað hækkar samkeppnisaðilinn okkar verð fljótt og mikið við 5% hækkun á heimsmarkaði?“ Olíufélagið gæti þá hagað sinni verðmyndun í samræmi við samkeppnina og komist með þessu hjá því að þurfa að standa í þreytandi samkeppni sem kostar forstjórana yfirvinnu og óþægindi.

Hér er því frjáls markaður sterkasta vopn neytenda. Ef viðskipti eru frjáls og markaðurinn opinn sjá kaupsýslumenn mikla hagnaðarvon þegar tvö fyrirtæki með mikla markaðshlutdeild halda verði uppi. Kaupsýslumenn koma þá inn á markaðinn því þeir geta boðið mun betra verð og haft mikinn hagnað á sama tíma. „Öskjuhlíðarfundir“ og óbeint samráð þrífst því ekki við ofantaldar aðstæður og markaðsráðandi aðilar eru tilneyddir til þess að láta verðmyndun eiga sér stað með eðlilegum hætti vilji þeir halda velli á frjálsum markaði.
Eins og Friðbjörn Orri bendir á í grein hér að ofan var það einmitt ósýnilegi fótur Reykjavíkurborgar sem gerði það að verkum að erlendir aðilar komust ekki inn á íslenska bensínmarkaðinn fyrir nokkrum árum. Undirritaður fullyrðir að hefði erlenda fyrirtækið fengið aðgang að íslenskum markaði sætum við ennþá uppi með Þórólf Árnason sem borgarstjóra, en töluvert ólík olíufélög!

Guðmundur Arnar Guðmundsson

Almenningur hagnast

Margir telja að frjáls markaður geri þá efnameiri ríkari og þá efnaminni fátækari. Ef líf fólks fyrr á öldum er hins vegar skoðað í samhengi við okkar tíma sést að svo er ekki. Í gegnum tíðina hafa þeir efnameiri notið meiri lífsgæða en aðrir. Þeir hafa ekki þurft að ómaka sig við hin ýmsu heimilisstörf, heldur einfaldlega ráðið fólk til verksins. Þjónustufólk sá um þvott, skúraði gólf, eldaði og svo mætti lengi telja. Þeir sem ekki höfðu efni á þjónustufólki urðu að inna þessa vinnu af hendi sjálfir. Mikil orka og tími fór í þessa vinnu og líf margra var ekki öfundsvert.

Þeir ríku hafa og munu ávallt hafa það betra en aðrir. Þeir geta veitt sér meira af gæðum og notið meiri frítíma. Aftur á móti geta þeir efnaminni nú notið þeirra gæða sem einungis þeir ríku gátu á árum áður. Fjöldaframleiðsla hefur gert að verkum að sjónvörp, útvörp, uppþvottavélar, tölvur og ryksugur fást fyrir viðráðanlegt verð. Hin ýmsu heimilistæki leiða af sér gífurlegan tímasparnað, svo fólki gefst kostur á auknum frítíma sem það kýs að ráðstafa sjálft samkvæmt þörfum sínum; ef til vill með því að njóta góðrar skemmtunar fyrir framan sjónvarpið eða huga að fjölskyldunni.

Þegar nýjung kemur á markað er hún oftar en ekki í dýrari kantinum og því gefst þeim efnameiri einungis tækifæri á að njóta hennar fyrst í stað. Það er í eðli frjáls markaðar að leitast við að finna þarfir fólks og fjöldaframleiða á sem hagkvæmastan máta. Því þarf almenningur oft ekki að bíða lengi eftir því að nýjungar bjóðist þeim á viðráðanlegu verði. Lífsmáti almennings hefur tekið stakkaskiptum sökum tækninýjunga og ódýrari vara. Nú býr almenningur við meiri lífsgæði en fyrr og getur leyft sér ýmislegt sem áður var einungis draumur einn. Þökk sé frjálsum markaði.

Fannar Jónsson

Umhverfisvernd séreignarsinna

Að vernda umhverfið er mikilvægt mál. Mikilvægt er að rækta umhverfið og jörðina, því aðeins er ein jörð og umhverfið er viðkvæmt fyrir ágangi manna og dýra. Gott væri ef þú, lesandi góður, ímyndaðir þér lóð sem er ferhyrnd. Á þessari lóð stendur verksmiðja, í gegnum lóðina rennur lækur sem liggur yfir á næstu lóð. Á öllum aðliggjandi lóðum er einhvers konar starfsemi, norðanmegin er bóndi, austan við er skóli, vestanmegin eru heimili og sunnan við er gjöful veiðiá og allar eru lóðirnar í einkaeign. Umrædd verksmiðja framleiðir varning úr málmum. Framleiðslan er orkufrek og nýtir rafmagn og olíu í miklu magni sem skapar talsverðan úrgang í formi efna og lofttegunda. Undir öllum kringumstæðum væri af verksmiðjunni mikill skaði fyrir umhverfið og nærliggjandi íbúa. En hvað er til ráða? Er hægt að leysa vandann án þess að beita valdi og sameignarúrræðum? Lausnin er einföld. Hagsmunir þeirra sem eiga aðliggjandi lóðir sjá til þess að umhverfið helst óspillt. Ekki getur verksmiðjan blásið eitruðum gufum útí andrúmsloftið því þá myndi skólinn missa sín viðskipti og heimilin vestan við myndu lækka í verði. Ekki getur verksmiðjan sleppt olíuúrgangi í lækinn því það myndi drepa fiska og öll viðskipti fyrir eiganda veiðiárinnar. Einnig er talið að erfitt sé að rækta sauðfé nálægt háspennulínum og því er hagur sauðfjárbóndans að draga úr áhrifum þeirra vegna.

Telja má að hagsmunir aðliggjandi lóða séu slíkir að lögsóknir á hendur verksmiðjunni verði miklar ef hún ætlar sér að menga og haga sér óskynsamlega gagnvart nánasta umhverfi. Til að forðast það myndi fyrirtækið gera allt sem í þess valdi stæði til að gera verksmiðjuna umhverfisvæna og sem hagkvæmasta fyrir umhverfið. Það er því fjárhagslegur hagur eiganda verksmiðjunnar að bera virðingu fyrir náttúrunni í kringum sig.

Með séreign á landi er einfalt að sporna við mengun. Maður yrkir sinn garð betur en náungans og þegar náunginn hugsar það sama er ég hræddur um að sjónarmið umhverfisverndar komist hvað best til skila.

Lausnin í umhverfismálum er frelsi og séreign, ekki valdboð og sameign.

Hreiðar Már Hermannsson. Bsc nemi við IBA, Danmörku.

Hagfræði 101: Allir hagnast á frjálsum viðskiptum!

Biskup íslensku þjóðkirkjunnar, Karl Sigurbjörnsson, sagði fyrir nokkrum árum: „Við lokum augunum fyrir því , að það græðir enginn, nema annar tapi, svo einfalt er það.“ Í þessari yfirlýsingu biskupsins kristallast einn mesti misskilningur á hagfræði í gegnum tíðina. Misskilningurinn er svo sem eðlilegur ef við hugsum okkur að 5 manns séu í afmæli og það þurfi að skipta afmæliskökunni á milli þeirra. Við þessar aðstæður er það augljóst að ef einn fær stærri sneið en hinir, verður minna eftir fyrir þá sem á eftir koma. Í hagkerfi sem er í kyrrstöðu ætti dæmið með afmæliskökuna því vel við. Ef kakan er hins vegar að stækka, eins og hagkerfi flestra vestrænna ríkja, þarf stærri sneið eins ekki að þýða minni fyrir aðra.

Ef tveir menn koma saman og eiga viðskipti sín á milli hagnast báðir. Það liggur í hlutarins eðli þar sem þau eru frjáls. Ef báðir hefðu ekki einhvern hag af viðskiptunum væri ólíklegt að þau ættu sér stað. Tökum dæmi og hugsum okkur að í heiminum séu aðeins tvö lönd og tvær vörur; Ísland og Spánn, sem framleiða vín og fisk. Bæði löndin þurfa á báðum vörum að halda og geta framleitt eftirfarandi: Ísland 10 fiska eða 4 rauðvínsflöskur á ári en Spánn 4 fiska eða 10 rauðvínsflöskur á ári. Tölurnar sýna að Ísland er færara í að fiska en Spánverjarnir færari við bruggið. Án þess að eiga viðskipti sín á milli veiða Íslendingar 5 fiska og brugga 2 flöskur af rauðvíni á ári. Spánn veiðir hins vegar aðeins 2 fiska en bruggar 5 flöskur.

Með því að framleiða aðeins það sem þau eru betri í og eiga svo viðskipti sín á milli myndi Ísland veiða 10 fiska en Spánn brugga 10 rauðvínsflöskur á ári. Íslendingar gætu þá sent Spánverjum 5 fiska fyrir 5 rauðvínsflöskur. Eftir viðskiptin væru bæði löndin betur sett en fyrir viðskiptin því bæði ættu 5 fiska og 5 rauðvínsflöskur.
Eins manns brauð er því ekki annars manns dauði eins og biskupinn okkar vill halda, því allir hagnast á frjálsum viðskiptum

Guðmundur Arnar Guðmundsson

Frjálshyggjumyndbönd á netinu:
(ath: erlent niðurhal)

M.Friedman nóbelsverðlaunahafi fjallar um frjálshyggju.

B.Lomborg tölfræðingur ræðir rökvillur umhverfisverndarsinna.

David Boaz frá CATO fjallar um frjálshyggju almennt.

Ritstjóri: Guðmundur Arnar Guðmundsson
Ritstjórn: Birgir Már Daníelsson, Bjarni Ólafsson og Fannar Jónsson
Útgefandi: Frjálshyggjufélagið, Reykjavík 2004

http://www.frjalshyggja.is

frjalshyggja@frjalshyggja.is

Sævar Guðmundsson kl. 00:00