Ósýnilega höndin: júlí 2004 Archives

« maí 2004 | Aðalsíða | október 2004 »

3. júlí 2004

Ósýnilega höndin 3. tölublað 2. árgangur

Breytinga er þörf

Íslenskur landbúnaður er sá hluti innlendrar framleiðslu sem hvað mestan stuðning fær frá ríkinu ár hvert. Í fjárlögum er áætlaður stuðningur við bændur rúmlega 7 milljarðar króna á árinu 2004. Niðurgreiðslur á landbúnaðarafurðum eru í raun ekkert annað en ákveðin stýring á neyslu frjálsra einstaklinga. Þegar innflutningshöft eru lögð á tiltekinn varning eða skattur lagður á sölu hans hækkar verð vörunnar sem því nemur. Við þá verðhækkun verður erfiðara fyrir neytendur að kaupa vöruna miðað við óbreyttan kaupmátt. Það er því þannig að þeim sem kjósa hollan lífstíl lausan við sætindi, feitan mat og annað er refsað í formi hærra verðlags. Sniðugt?

Dagljóst er að snúa ber af þeirri braut sem íslensk stjórnvöld og ákveðnir stjórnmálaflokkar hafa verið á undanfarin ár. Kerfi hafta, styrkja og miðstýringar heyrir sögunni til og er engum til eftirbreytni. Lönd um víða veröld eru hvert á fætur öðru að snúa frá þessu fortíðarkerfi og taka upp breytta og nútímalega framleiðsluþætti með frjálsan markaðsbúskap að leiðarljósi.

Þrátt fyrir að meðal sauðfjárbóndinn fái rúmar 4 milljónir árlega í beina styrki til framleiðslunnar hefur sá hinn sami ekki nema um 1 milljón í árstekjur og mun það seint teljast til góðra tekna. Vandi bænda er að of margir stunda búrekstur og kerfið er til þess fallið að vinna gegn hagræðingu og aukinni verðmætasköpun.

Lausnin felst í núvirðingu styrkja og útgáfu skuldabréfa

Frjálshyggjufélagið hefur í gegnum tíðina haldið á lofti hugmyndum sínum um lausnir fyrir íslenskan landbúnað. Lausnir sem bæði koma bændum til góða og leysa skattgreiðendur úr þeim vítahring sem stjórnvöld hafa viðhaldið með umdeildum árangri í gegnum árin. Lausnin er í raun mjög einföld. Fyrir hendi er búvörusamningur sem tekur til margra ára fram í tíman og gengur út á styrkjagreiðslur til bænda. Þennan samning mætti með auðveldum hætti núvirða og útbúa skuldabréf fyrir þeirri upphæð sem hver bóndi ætti inni samkvæmt gerðum samningum. Með þessari aðferð mætti frelsa landbúnaðinn í einni svipan og tryggja á sama tíma að lendingin verði mjúk, jafnvel dúnmjúk.

Atvinnuleysi sem til skamms tíma kann að aukast verður ekki jafn mikið þar sem bændur hafa fjármuni sér til handagagns í formi skuldabréfs. Fjármagnið geta þeir notað til að koma sér inn í aðrar atvinnugreinar, mennta sig, flytjast búferlum, halda áfram rekstri eða hvað annað sem þeir kunna að kjósa að gera.

Sé frelsi komið inn í greinina geta hjól markaðarins tekið að snúast. Rekstur bænda á býlum sínum tæki mið af eftirspurn eftir vöru þeirra og hegðun neytenda tæki mið af raunverulegum verðum í stað handstýrðra verða sem nefnd á vegum ríkisinsn ákveður reglulega. Þannig geta neytendur með skilvirkari hætti valið sem besta samsetningu neyslunnar og bændur gætu fengið skilaboð á rauntíma um þarfir og óskir neytenda.

Frelsið leysir allan vanda.

Fyrir hönd ritstjórnar,
Friðbjörn Orri Ketilsson
framkvæmdastjóri Frjálshyggjufélagsins
http://www.frjalshyggja.is/orri
orri@frjalshyggja.is

Raunir hins íslenska landbúnaðar

Sala á landbúnaðarafurðum má, líkt og aðra verslun, líta á sem samskipti milli seljenda/framleiðanda og kaupenda. Framleiðandinn í þessu tilviki er bóndinn og kaupandinn er neytandi landbúnaðarafurða. Í frjálsu markaðshagkerfi er enginn milliliður milli seljanda og kaupanda - bóndinn býður fram sína vöru og reynir að haga málum þannig að bæði verð og gæði séu kaupanda að skapi. Sé svo ekki, mun kaupandinn leita annað eftir mjólk, lambakjöti eða öðrum afurðum. Bóndinn er því alltaf í stöðugri leit að betri aðferðum til að geta boðið upp á meiri gæði á lægra verði.

Í núverandi kerfi er ríkið hins vegar í hlutverki milligöngumanns, sem gefur bóndanum upplýsingar um hvað hann eigi að framleiða og ákveður oft einnig á hvaða verði hann skuli bjóða afurðir sínar. Hin mikilvægu samskipti neytenda og framleiðenda hafa því verið rofin og hvorugur getur komið skilaboðum áleiðis til hins nema í gegnum ríkisstofnanir. Bóndinn framleiðir ekki það sem neytandinn vill kaupa - enda hefur hann engin tök á að vita hvað það er - heldur það sem ríkið vill að hann framleiði. Sömuleiðis getur neytandinn ekki keypt það sem hann vill kaupa, heldur það sem ríkið hefur ákveðið að honum skuli boðið upp á.

Vegna þess að styrkir og aðrar ívilnanir eru tengdar við framleiðslu á vörum sem þegar eru í framleiðslu (enda erfitt að veita styrki til framleiðslu á vörum sem ekki er verið að framleiða) er lítið til þess að vinna fyrir bændur að þróa og framleiða nýjar landbúnaðarafurðir. Samkeppnisstaða þeirra skekkist hætti þeir að framleiða "styrkhæfa" vöru og hefja framleiðslu á afurðum sem ekki passa inn í styrkjakerfið.

Núverandi landbúnaðarkerfi kæfir því skapandi hugsun og stuðlar að fábreytni í landbúnaðarframleiðslu.

Önnur afleiðing ríkisstyrkts landbúnaðar er að þegar ríkið vill tryggja "lágmarksgæði" landbúnaðarafurða eru lágmarksgæði það eina sem við fáum. Það borgar sig ekki fyrir bónda að leggja sig fram um að framleiða betra kjöt eða betri mjólk en bóndinn á næsta bæ, vegna þess að honum er ómakið ekki umbunað. Hann fær alveg jafn mikið í styrki frá ríkinu fyrir hvert tonn af "nógu góðu" kjöti og fyrir hvert tonn af "betra kjöti". Ef það kostar hann meira að framleiða betra kjöt en ríkið krefst af honum er hann bara að brenna peningum. Mjólkurbændur fá allir jafnmikið greitt fyrir mjólkurlítrann, og því er enginn hvati til að framleiða betri mjólk en aðrir.

Núverandi kerfi kemur því í veg fyrir að bændur geti þróað aðferðir til að framleiða og bjóða til sölu betri varning en nú er gert.

Ef framleiðsla og sala landbúnaðarafurða væri gefin algerlega frjáls - þ.e. hver sem er mætti framleiða hvað sem er og selja hverjum sem er á hvaða verði sem er - stæðu áhrifin ekki lengi á sér. Bændur ættu mun auðveldara með að vita hvað það er sem neytendur vilja raunverulega kaupa og hvaða verð þeir eru tilbúnir að greiða fyrir vöruna. Bændur sem legðu sig fram um að bjóða betri vöru en nágranninn fengju umbun erfiðis síns í formi hærra vöruverðs og bændur sem gætu boðið sambærilegar vörur á lægra verði en náunginn nytu þess í auknum kúnnafjölda. Sérhæfing og fjölbreytni myndi sömuleiðis borga sig fyrir bændur, sem með því móti gætu skapað sér sérstöðu á markaðnum.

Neytendum stæðu hins vegar til boða fjölbreyttari og betri landbúnaðarafurðir. Samkeppni íslenskra bænda í millum og við erlendan landbúnað myndi einnig tryggja lægra verð en nú býðst.

Engum, sérstaklega ekki bændum, er nokkur greiði gerður með því að viðhalda núgildandi kerfi. Ákvarðanir um hvað framleiða skuli og á hvaða verði það skuli selt eru best teknar af bændum og neytendum í sameiningu, með hjálp hins frjálsa markaðar.

Bjarni Ólafsson

Kerfi að niðurlútum komið

Hið íslenska landbúnaðarkerfi er að niðurlotum komið. Á því leikur ekki lengur einn einasti vafi. Aldrei áður hefur íslensk landbúnaðarframleiðsla kostað skattgreiðendur og neytendur meira. Kjör íslenskra bænda eru með því versta sem þekkist á landinu. Sveigjanleiki kerfisins er allur í höndum landbúnaðarráðherra, og hvatar og aðhald hins frjálsa markaðar eru víðsfjarri. Hið miðstýrða bákn er hægt og rólega að deyja innan frá á meðan stjórnmálamenn halda áfram að blása lífi í það með sértækum, misheppnuðum og vonlausum aðgerðum. En hvers vegna?

Framleiðslu- og verðstýring
Framleiðslustýring er vel þekkt fyrirbæri í landbúnaði. Í Bandaríkjunum hefur hún verið stunduð með ýmsu móti í fjölda áratuga, og Íslendingar sem og aðrir Evrópubúar hafa heldur ekki látið sitt liggja. Framleiðslustýring er mjög slæmt fyrirbæri. Þegar framleiðsla er minnkuð með sértækum aðgerðum, og þar með framboð á markaðnum, þá hækkar verð framleiðslunnar tímabundið en af röngum ástæðum. Minnkandi framboð er ekki til komið vegna minnkandi eftirspurnar eða minnkandi framleiðslugetu. Verðhækkanir vegna handstýrðrar framleiðsluskerðingar eru einfaldlega handaflsaðgerðir og oftast í litlu samræmi við gangverk markaðsins að öðru leyti.

Hinar tilbúnu verðhækkanir valda því að það verð sem framleiðandinn fær fyrir framleiðsluna er bjagað af undirliggjandi misræmi milli framboðs og eftirspurnar. Framleiðandinn leiðist engu að síður oft út í að nota tekjur vegna hins háa verðs til fjárfestingar í framtíðarframleiðslutækjum, sem á móti valda aukinni framleiðslu síðar meir og þörf á jafnvel enn harðari framleiðslustýringum. Um þetta vitnar reynslan í Bandaríkjunum og mun víðar, og er í fullu samræmi við efnahagskenningar andstæðinga opinberra afskipta af markaðnum1. Á Íslandi hefur offramleiðsla á lambakjöti verið landlægt vandamál í fjölda ára, og framleiðsla á nauðsynjavörum eins og mjólk hefur verið rígbundin í tilbúið kvótakerfi en slíkt er mjög bagalegt því mjólkurframleiðsla er síður en svo takmörkuð auðlind.

Að sama skapi er opinber verðlagsstýring slæm, en neikvæð áhrif hennar eru af svipuðum toga og neikvæð áhrif framleiðslustýringar. Bændur hagnast ekki á söluaukningu og fá slæm skilaboð frá markaðnum þegar sala minnkar, svo fjárfestingar í framleiðslutækjum og ákvarðanir í framleiðslu yfirleitt eru gjarnan í mjög litlu samræmi við markaðinn sem á að taka við afrakstrinum. Þetta skaðar bændur mest af öllum því þeir hafa lifibrauð sitt af sölu afurða sinna og þurfa að treysta á seinvirkar ákvarðanir hins opinbera ef ekki á illa að fara. Neytendur skaðast líka en þeir hafa a.m.k. val um að breyta neyslu sinni ef verðlag er þeim ekki að skapi, eða a.m.k. á meðan stjórnmálamenn láta framleiðslustyrki tekjur þeirra í friði.

Inngripin eru óþörf
Handaflsaðgerðir hins opinbera í landbúnaðarkerfinu eru fyrst og fremst reknar áfram af vilja stjórnmálamanna til að tryggja stöðugt og hagkvæmt verðlag á landbúnaðarvörum, þannig að bæði sé hvati til að framleiða þær og svigrúm hjá neytendum til að kaupa þær. Reynslan er engu að síður sú að með opinberum aðgerðum er hvort tveggja gert verra en það gæti verið með auknu frjálsræði. Hinn frjálsi markaður er best til þess fallinn að meta verð á forsendum framboðs og eftirspurnar. Ef framleiðsla er of mikið þá lækkar verð og þannig er eðlilegum böndum komið á fjárfestingar í nýjum framleiðslutækjum og auknum umsvifum. Lágt verð eykur eftirspurn og ef framboð er stöðugt leiðir það til hærra verðs, sem aftur er hvatning til aukinnar framleiðslu. Flestir þekkja þetta samspil framboðs og eftirspurnar og vita að það virkar í flestum ef ekki öllum tilvikum. Engu að síður telja nokkrir íhaldssamir stjórnmálamenn sig hafa meiri framsýni en þúsundir neytenda og tugir og hundruðir framleiðenda og vilja áfram handstýra verðlagi með niðurgreiðslum, framleiðslukvótum, tollamúrum og hamlandi regluverki. Sérkennilegt svo ekki sé meira sagt.

Frelsum bændur
Við þekkjum öll slæmar afleiðingar ríkisafskipta af landbúnaði. Í sinni verstu mynd komu þau fram í miklum hungursneyðum í einhverjum frjósömustu héröðum jarðar á tímum Sovétríkjanna og gera enn í ríkjum þar sem stjórnvöld byggja á sameign og miðstýringu. Á Íslandi er einni fátækustu stétt landsins meira og minna haldið uppi á röngum forsendum þótt framleiðsla hennar sé gríðarlega eftirsótt. Markaðssetning íslenskra landbúnaðarafurða í útlöndum ætti að vera leikur einn þar sem miklir markaðir eru fyrir hreinar landbúnaðarafurðir í ríkustu löndum heims og svokallaður verksmiðjubúskapur sætir mikilli gagnrýni. Íslenskum bændum hefur samt ekki tekist að nýta sér það að ráði vegna þungs gangverks hins opinbera og lítils hvata til að auka sölu á afurðum vegna styrkja og tollamúra og af þeirri ástæðu að lítill hluti söluhagnaðar endar í vösum sjálfra bændanna. Bændur þurfa frelsi en ekki ríkisafskipti til að breyta þessum dapurlega veruleika. Frelsi hefur reynst öllum atvinnustéttum á Íslandi sem þess hafa fengið að njóta alveg gríðarlega vel, og öll rök leiða að því að slíkt muni einnig eiga við um bændur.

1. Micheal McMenamin. Tedious Fraud: Reagan Farm Policy and the Politics of Agricultural Markeding Orders. Cato Institude, 1983.

Geir Ágústsson

Skuldabréfaleið Frjálshyggjufélagsins

Styrkir, höft og verndartollar hafa valdið miklum vandræðum í landbúnaði. Komið hefur verið í veg fyrir hagræðingu í landbúnaði með höftum. Styrkir og verndartollar gera að verkum að neytendur fá rangar upplýsingar um hvort betra sé að kaupa innlendar eða erlendar landbúnaðarvörur. Hefði frelsi ríkt í landbúnaði hefðu menn horfið frá búskap hraðar og bú væru sennilega stærri og hagkvæmari. Nú hafa bændur einnig tekið ákvarðanir um búskap, byggðar á styrkjakerfinu. Með afnámi þess myndu ýmsir verða fyrir meira höggi en ef hlutirnir hefðu fengið að hafa sinn gang í upphafi.

Áður fyrr starfaði nánast öll þjóðin við landbúnað. Sem betur fer hafa orðið framfarir, þannig að fólk hefur getað snúið sér að öðru. Framfarir birtast þannig að það borgar sig ekki lengur að vera með jafn marga í vinnu við landbúnað, þannig þurfa menn að hætta og finna sér eitthvað annað að gera. Þetta er eðlilegt og ber að líta á það sem heilbrigðar framfarir, en ekki berjast á móti því.

Vegna þeirrar vondu stöðu sem búið er að koma mörgum bændum í ef styrkjakerfið er afnumið hratt er skynsamlegt að veita aðlögunartíma. Í stað þess að inna greiðslur áfram af hendi til bænda með sama hætti og verið hefur, er hægt að gefa út skuldabréf til þeirra. Ef þeir kjósa að eiga skuldabréfin munu þeir fá jafn miklar greiðslur af þeim og þeir hefðu ella fengið í nokkurn tíma, t.d. áratug. Þeir hafa aftur á móti núna annan valkost einnig, að selja skuldabréfin. Þannig fá þeir dágóða upphæð strax, í stað greiðslna yfir langt tímabil. Þetta gefur mörgum þeirra gott tækifæri til að hætta búskap, þar sem það fé gæti nýst þeim í nokkurn tíma á meðan þeir fyndu sér annan starfsferil.

Þetta fyrirkomulag afnemur galla styrkjakerfisins í einu lagi. Öll höft á landbúnað mætti afnema samhliða. Hagræðing gæti átt sér stað og búin orðið betri. Þessi aðferð skapar einnig bændum tækifæri til að hætta með reisn, í stað þess að hrekja þá smám saman frá búskap með fátækt. Útgáfa skuldabréfanna gæti verið ódýrari fyrir hið opinbera en núverandi kerfi, útgreiddar upphæðir væru svipaðar og ella í nokkur ár, en svo væri þeim lokið og styrkjakerfið úr sögunni.

Afnema ber skyldu sem hið opinbera leggur á bændur við gæðastjórn. Einkaaðilar sjá sér hag í því að stunda skynsamlega gæðastjórn. Neytendur vilja frekar kaupa góðar vörur. Frjáls markaður er best til þess fallinn að finna hvernig gæðastjórn er best háttað.

Tekið úr stefnuskrá Frjálshyggjufélagsins
http://www.frjalshyggja.is/?gluggi=stefnumal&nafn=stefnumal/landbunadarmal

Öllu gríni fylgir einhver alvara

Frjálshyggja héðan og þaðan

* Geir Ágústsson - 16. júní 2004
Löglegt hnupl

* Friðbjörn Orri Ketilsson - 3. júlí 2004
Óbeinar reykingar

* Adam Smith Institute - 30. júní 2004
Wind farms: the way to go?

* Crispus - 30. júní 2004
Africa: Toward Self-Inflicted Prosperity

Frjálshyggja í framkvæmd:

* Hagnaður í landbúnaði: leiðin frá verndarstefnu að hagkvæmni.

* Hvatinn til að vaxtar og ábyrgð einstaklinga við notkun landsvæðis.

* Eignarréttur vatnsbóla er til þess fallinn að auka gæði og lækka verð.

* Leiðin til verndunar skóga er eignarréttur

Ritstjórn: Friðbjörn Orri Ketilsson, Sævar Guðmundsson, Geir Ágústsson.
Ábyrgðarmaður: Friðbjörn Orri Ketilsson
Útgefandi: Frjálshyggjufélagið, Reykjavík 2004

http://www.frjalshyggja.is

frjalshyggja@frjalshyggja.is

Sævar Guðmundsson kl. 00:00